nhungnguoibanspsg.: XUẤT XỨ CỦA CÂU “QUÂN SỬ THẦN TỬ, THẦN BẤT TỬ BẤT TRUNG”

tranh của SOHA

XUẤT XỨ CỦA CÂU “QUÂN SỬ THẦN TỬ, THẦN BẤT TỬ BẤT TRUNG”

Nguyễn Sơn Hùng

***

Lời mở đầu

Có người lấy câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” để đánh giá đạo Khổng là hủ lậu. Trong quá trình tìm hiểu người Nhật Bản lý giải đạo Khổng như thế nào, người viết chưa bao giờ thấy các học giả Nhật Bản đề cập đến câu này. Mặc dù chưa nắm bắt hết nội dung của các sách như Luận Ngữ, Hiếu Kinh, Đại Học, Trung Dung, Mạnh Tử nhưng chính người viết cũng chưa bao giờ gặp. Không chính xác lắm, nhớ lúc trước có lần người viết tra xuất xứ câu này trên Internet nhưng chưa gặp được tài liệu nào cho biết. Tuy nhiên đã tìm ra xuất xứ của câu: “Trung thần bất sự nhị quân” không phải là câu nói của Khổng Mạnh và đã viết bài “Động cơ gì đã thúc đẩy tôi tìm hiểu nội dung lý giải của Khổng Mạnh học của Nhật Bản” (1).

Mấy hôm nay nhân dịp tìm hiểu nội dung của Tuân tử phê phán Tử Tư và Mạnh tử, người viết nhớ lại việc trên và đã tra lại trên Internet. Lần này khác với lần trước, có thông tin bằng tiếng Trung quốc cho biết xuất xứ của câu trên nên muốn giới thiệu ngay đến quý độc giả. Lần này cũng như lần trước, không có thông tin bằng tiếng Nhật nào về câu nói này, cho thấy sự khác biệt to lớn về nội dung lý giải đạo Khổng giữa Trung quốc (cũng như Việt Nam) và Nhật Bản, một điều đáng để suy ngẫm.

1．Xuất xứ của “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung”

Trang web của baike.baidu.com cho biết trong 3 tiểu thuyết sau có trích dẫn câu nói lên ý nghĩa “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” (2):

Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân (đời Minh)
Phong Thần Diễn Nghĩa (đời Minh) (không biết chính xác ai là tác giả, trong Wikisource ghi là Trần Trọng Lâm陳仲琳. Sách dịch tiếng Việt đề Hứa Trọng Lâm.
Tùy Đường Diễn Nghĩa của Chử Nhân Hoạch褚人穫 (đời Thanh).

Hai tác phẩm đầu có thể nói là được nhiều người bình dân của Trung quốc và Việt Nam biết đến, ngay người viết cũng có đọc qua Phong Thần Diễn Nghĩa và nghe kể sơ về Tây Du Ký.

Tây Du Ký

Wikisource có giới thiệu nguyên văn tiếng Trung quốc của Tây Du Ký, theo hướng dẫn của baike.baidu.com, người viết đã xác nhận trong Hồi thứ 78, trong câu nói của Bát Giới nói với Đường tăng Tam Tạng như sau, khi Đường tăng buồn rầu thương xót chủ thành Tiểu Tử (trước tên thành là Tỳ Khưu) nghe lời đạo sĩ ăn thịt trẻ em để được trường sanh:

常言道：『君教臣死，臣不死不忠；父教子亡，子不亡不孝。』 (3)

Thường ngôn đạo: “Quân giáo thần tử, thần bất tử bất trung; phú giáo tử vong, tử bất vong bất hiếu”.

Tạm dịch như sau: Tục ngữ nói: “ Vua bảo bề tôi chết, bề tôi không chết là bất trung; cha bảo con chết, con không chết là bất hiếu”.

Nên lưu ý, “thường ngôn” là lời của người đời thường nói, nói ngắn gọn là “tục ngữ”; “đạo” nghĩa là “nói” chứ không có nghĩa của “đạo” của từ “đạo đức”.

Một điều đáng ngạc nhiên là trong bản dịch tiếng Việt của Tây Du Ký (4), người viết thấy trên Internet, không có dịch câu trên. Ngoài ra, nguyên văn tiếng Trung quốc của Tây Du Ký có trích dẫn của kinh Thi như không được biên dịch.

Bát Giới là nhân vật như thế nào chắc quý vị độc giả đều biết rõ không cần nói thêm ở đây.

Phong Thần Diễn Nghĩa

Trong Hồi 22 Phong Thần Diễn Nghĩa của Wikisource viết như sau trong lời nói của Văn vương:

所以『君叫臣死，不敢不死；父叫子亡，不敢不亡。』(5)

Sở dĩ “ Quân khiếu thần tử, bất dám bất tử; phụ khiếu tử vong, tử bất dám bất vong”.

Tạm dịch như sau: Lý do: “Vua kêu bề tôi chết, (bề tôi) không dám không chết; cha kêu con chết, (con) không dám không chết.”

Giống như bản dịch tiếng Việt của Tây Du Ký, trong bản dịch tiếng Việt của Phong Thần Diễn Nghĩa (6) cũng không ghi rõ câu này chỉ phóng dịch ý.

Tùy Đường Diễn Nghĩa

Trong Hồi 94 Tùy Đường Diễn Nghĩa của Wikisource viết như sau trong lời nói của Nghiêm Trang nói với Khánh Tự:

俗諺云：君要臣死，不得不死；父要子亡，不得不亡。

Tục ngạn vân: Quân yêu thần tử, bất đắc bất tử; phụ yêu tử vong, bất đắc bất vong.

Tạm dịch như sau: Ngạn ngữ nói “Vua muốn/cầu bề tôi chết, (bề tôi) không được không chết; cha muốn/cầu con chết, (con) không được không chết.

Nên lưu ý “ngạn” có 2 nghĩa: 1) Tục ngữ, cách ngôn, 2) Thô tục.

Khác với 2 bản dịch tiếng Việt của 2 tiểu thuyết đã nói trên, bản dịch tiếng Việt của Tùy Đường Diễn Nghĩa dịch câu trên như sau:

“Ngạn ngữ có câu: “Vua bảo bầy tôi chết, không thể không chết, cha bảo con chết, không thể không chết.”

Tóm lại, trong 3 tiểu thuyết trên cách dùng chữ có khác một ít nhưng đại ý gần giống như nhau.

2. Quan niệm của Khổng Mạnh về quan hệ quân thần

Về quan hệ giữa vua và các quan lại của đạo Khổng sẽ viết chi tiết vào dịp khác ở đây chỉ giới thiệu sơ lược quan điểm của Khổng tử trong sách Luận Ngữ và của Mạnh tử trong sách Mạnh Tử.

Trong chương 19 của thiên 3 Bát Dật, khi Định công hỏi Khổng tử “Quân sử thần, thần sự quân, như chi hà?” (Nguyễn Hiến Lê dịch: Vua khiến bề tôi, bề tôi thờ vua, phải như thế nào?). Khổng tử đáp: “Quân sử thần dĩ lễ, thần sự quân dĩ trung.” (Vua khiến bề tôi phải giữ lễ, bề tôi thờ vua phải trung (hết lòng).”

Người viết nhận thấy cụ Lê giải thích “trung” là “hết lòng” đúng theo cách hiểu của các học giả Nhật Bản. Nghĩa là “trung” không phải “vua bảo chết là phải chết”. Tuy nhiên, “sự” nên dịch là “phục vụ”, dịch “thờ” là hơi quá!

Trong chương 3 của thiên 8 Ly Lâu hạ, Mạnh tử nói với Tề Tuyên vương như sau:

“Quân chi thị thần như thủ túc, tắc thần thị quân như phúc tâm. Quân chi thị thần như khuyển mã, tắc thần thị quân như quốc nhân. Quân chi thị thần như thổ giới, tắc thần thị quân như khấu thù.”

Tạm dịch như sau: “Vua mà xem bề tôi như tay chân thì bề tôi xem vua như tâm phúc (quan trọng như tim và bụng của mình). Vua mà xem bề tôi như chó ngựa thì bề tôi xem vua như người thường dân trong nước. Vua mà xem bề tôi như bùn rác thì bề tôi xem vua như cừu địch.”

3. Tình hình dịch sang tiếng Nhật của 3 tiểu thuyết trên

Viết đến đoạn trên, người viết chợt nghĩ: không biết các tiểu thuyết trên có được dịch sang tiếng Nhật không? Biết đâu đây là lý do câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” không hoặc ít được biết ở Nhật Bản chăng?

Tra trên Internet qua Wikipedia tiếng Nhật của 3 tiểu thuyết trên, kết quả cho thấy như sau:

Tây Du Ký được dịch và xuất bản vào năm 1960 trong Trung Quốc Cổ Điển Văn Học Toàn Tập 13 &14, nhà xuất bản Heibonsha do太田辰夫 và 鳥居久靖dịch.
Phong Thần Diễn Nghĩa do安能務 dịch và Kodanshabunko xuất bản vào năm 1988~1989 (3 quyển).
Tùy Đường Diễn Nghĩa: không thấy giới thiệu sách dịch trong Wikipedia.

Như vậy các kinh sách cổ điển của Trung quốc được nhiều học giả Nhật Bản quan tâm, nghiên cứu, chú giải hoặc dịch sang tiếng Nhật nhưng loại tiểu thuyết như 3 tác phẩm trên đã không được quan tâm. Gần đây các phim ảnh hoặc truyện tranh phóng tác của 3 tiểu thuyết trên lại lại có nhiều. Đây là triệu chứng tốt hay xấu của Nhật Bản?

Nhận xét

Ở Nhật Bản sách chú giải hoặc dịch thuật các kinh điển về Nho giáo của các học giả, nhà nghiên cứu rất nhiều trong khi sách dịch các tiểu thuyết liên quan hầu như không có. Khuynh hướng này hoàn toàn khác ở Việt Nam, tiểu thuyết dịch thì được phổ biến rộng rãi rất sớm trong khi sách dịch ở mặt học thuật thì rất giới hạn, chỉ đếm trên đầu ngón tay!
Khuynh hướng nói trên có phải là nguyên chính yếu gây ra sự hiểu lầm về Nho giáo, đặc biệt trong đó là đạo Khổng, và đã gây ra kết quả khác trong xã hội so với ở Nhật Bản.
Người viết lấy làm lạ tại sao trong 2 sách dịch tiếng Việt của Tây Du Ký và Phong Thần Diễn Nghĩa không có ghi Hán văn câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung” ngay cả nội dung cũng không được dịch sang tiếng Việt (không biết có phiên bản nào khác không?) nhưng câu Hán văn này được nhiều người biết đến và thuộc lòng?! Phải chăng các nhà Nho Việt Nam ngày xưa đã đọc nguyên văn và truyền dạy cho các học trò và từ đó truyền bá rộng trong xã hội.
Người viết cảm thấy ảnh hưởng của tiểu thuyết rất đáng sợ!
Cách dùng chữ của 3 tiểu thuyết trên đều khác nhau: giáo, khiếu, yêu và sử trong tiếng Việt một phần nào minh chứng rằng xuất xứ của câu này không phải của Khổng tử. Vì như chúng ta đã biết, khi các đệ tử của phu tử ghi chép lại lời nói của ông, không dám tự ý sửa. Vã lại trong 3 tiểu thuyết nói trên cũng có ghi lại là “ngôn thường” hoặc “tục ngạn” nói.