CUNG 弓, chữ Nho còn gọi là HỒ 弧, với từ TANG HỒ 桑弧 là Cây cung làm
bằng gỗ cây dâu (Tang 桑 là Cây dâu tằm ăn), nên trong văn học cổ ta có
từ CUNG DÂU, như hai câu thơ trong truyện Nôm Phan Trần sau đây :
Tới tuần hội cả đua nhau,
Bút nghiên phỉ chí CUNG DÂU hằng nguyền.
CUNG DÂU thường được bắn bằng tên làm bằng đường xương sống của
cọng cỏ bồng, gọi là BỒNG THỈ 蓬矢 (THỈ đồng nghĩa với TIỂN 箭 là Mũi Tên),
nên ta lại có thành ngữ TANG HỒ BỒNG THỈ 桑弧蓬矢 (Cung bằng cành dâu, tên bằng cỏ bồng).
Thành ngữ nầy thường bị đọc trại thành HỒ THỈ TANG BỒNG hay TANG BỒNG
HỒ THỈ như trong bài hát nói "Nợ Nam Nhi" của cụ Nguyễn Công Trứ :
TANG BỒNG HỒ THỈ nam nhi trái
Cái công danh là cái nợ lần
Theo sách Lễ Ký-Xạ Nghĩa hữu vân :"Cố nam tử sanh, tang hồ bồng
thỉ lục, dĩ xạ thiên địa tứ phương giả, nam tử chi sở hữu sự
dã.《礼记.射义》有云：“故男子生，桑弧蓬矢六，
TANG BỒNG HỒ THỈ còn được gọi tắt là TANG BỒNG như hai câu thơ bảy chữ cũng trong bài hát nói trên là :
Cũng rắp điền viên vui tuế nguyệt
Trót đem thân thế hẹn TANG BỒNG.
Hay như trong bài "Chí Nam Nhi" cũng của cụ Nguyễn Công Trứ :
Đố kị sá chi con Tạo,
Nợ TANG BỒNG quyết trả cho xong.
TANG HỒ BỒNG THỈ 桑弧蓬矢.
Cung tên để tạo dựng nên sự nghiệp, nhưng khi đã công thành
danh toại, thì cung tên thường bị xếp xó bỏ quên như thành ngữ ĐIỂU TẬN CUNG TÀNG 鳥盡弓藏, có nghĩa : Khi chim đã hết thì cung cũng được cất lên. Theo tích sau đây :
Theo
Thuyết Lâm Huấn của sách Hoài Nam Tử có câu : "Giaỏ thố đắc nhi lạp
khuyển phanh, cao điểu tận nhi cường nỗ tàng 狡兔得而猎犬烹，高鸟尽而强弩藏". Có nghĩa :
" Khi những con thỏ khôn lanh đã bị bắt, thì con chó săn bị đem đi nấu
thịt cầy; Khi các con chim bay cao bị bắn hạ hết thì cây cung mạnh cũng
bị đem đi cất lại". Theo sách Sử Ký, Việt Vương Câu Tiễn Thế
Gia《史记·越王勾践世家》thì Phạm Lãi 范蠡 là mưu thần đồng thời cũng là tướng giỏi
của Việt Vương Câu Tiễn, ông đã giúp cho Câu Tiễn phục thù
và tiêu diệt nước Ngô, xưng bá trung nguyên. Nhưng ông cũng biết rằng
Việt Vương Câu Tiễn là người chỉ cùng chung hoạn nạn chứ không thể cùng
chung phú qúy được. Để tránh cảnh thỏ hết thì chó săn bị giết, chim hết
thì cung bị treo lên, nên ông đã từ quan mà vào đất Ngũ Hồ để kinh
thương và đã trở thành một thương gia giàu có, đổi tên là Đào Chu Công. Tương truyền là ông cũng đã dắt theo nàng Tây Thi xinh đẹp để vào đất Ngũ Hồ cùng sống cảnh vinh hoa phú qúy an hưởng tuổi già. Nên...
Câu thành ngữ ĐIỂU TẬN CUNG TÀNG 鳥盡弓藏, ngày xưa dùng để chỉ khi đế nghiệp đã đạt thành thì các vua chúa hay giết
hại công thần; Ngày nay cũng dùng để chỉ khi việc gì đó đã thành công
rồi, thì quên hết những người trước kia đã từng ra sức giúp đỡ. Trong
văn học cổ của ta gọi là CUNG ĐIỂU CA, như trong Hồng Đức Quốc Âm Thi
Tập của vua Lê Thánh Tông có câu :
Cổ Kỳ vai ấy còn rành rạnh,
CUNG ĐIỂU CA đâu khéo tỏ tường.
CUNG cũng thường đi liền với KIẾM để chỉ về nghề võ hoặc những
người theo võ nghiệp như trong Cung Oán Ngâm Khúc của Ôn Như Hầu Nguyễn
Gia Thiều :
Làng CUNG KIẾM rắp ranh bắn sẻ,
Khách công hầu ngắm nghé mong sao.
Còn trong Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du thì khi Bạc Bà ép Thúy Kiều lấy Bạc Hạnh, nàng đã tỏ lời e ngại dè chừng rằng :
Thiếp như con én lạc đàn,
Phải tên giờ đã sợ làn cây cong.
Hai câu thơ trên lấy ý ở câu KINH CUNG CHI ĐIỂU KIẾN KHÚC MỘC NHI
CAO PHI 驚弓之鳥見曲木而高飛. Có nghĩa : Con chim sợ cung (vì bị tên bắn hụt một
lần rồi), cho nên thấy làn cây cong (giống như cây cung) bèn sợ mà bay cao lên.
Cung A Phòng ngày nay được tái kiến trúc theo tài liệu lịch sử.
CUNG 宮 còn là Cung Điện 宮殿. Cái cung điện nổi tiếng đầu tiên
ngày xưa là A PHÒNG CUNG 阿房宮 do Tần Thủy Hoàng sau khi đã gồm thâu lục
quốc muốn phô trương thanh thế mà xây nên (212 trước Công nguyên, năm
Tần Thủy Hoàng thứ 35). Khi Hạng Võ Sở Bá Vương đem quân đánh chiếm kinh
đô Hàm Dương đã cho đốt cung A Phòng. Tương truyền ngọn lửa cháy đến ba
tháng mới tắt.
Trong văn học cổ ta gọi cung A Phòng
là CUNG A, như trong "Tần Cung Nữ Oán Bái Công Văn" của Đặng Trần Thường
ở cuối đời Lê đầu đời Nguyễn là :
Sương tỏa CUNG A,
Mây lồng đồn Bá.
Có nghĩa :
Các cung nữ đương ở trong cung A Phòng vắng vẻ vì Bái Công đến đóng đô tại đồn Bá Thượng.
Ngoài CUNG A ra, trong bài phú trên cụ Đặng còn đề cập đến tên của
một CUNG nữa là CUNG VỊ THỦY là các cung điện nằm dọc theo bờ sông Vị ở
Hàm Dương, cũng được xây dựng vào đời Tần :
CUNG VỊ THỦY lúc nỉ non tiếng dế, trướng thu phong lạt bậc quản huyền xưa,
Cửa Hàm Quan khi chói lói ngọn đào, rèm tà nguyệt ố màu la ỷ cũ.
"Thời lai phong tống Đằng Vương Các 時來風送藤王閣" là "Khi thời vận đến
thì gió sẽ đưa đến Gác Đằng Vương" theo tích của người đứng đầu Tứ Kiệt
đời Sơ Đường là Vương Bột. Cụ Nguyễn Du đã mượn tích nầy để nói về tình
duyên thuận lợi của Hoạn Thư và Thúc Sinh trong Truyện Kiều như sau :
DUYÊN ĐẰNG thuận nẽo gió đưa,
Cùng chàng kết tóc se tơ những ngày.
Nhưng, Phạm Thái 範泰 (1777-1813), một danh sĩ ở cuối thế kỷ 18 đến
đầu thế kỷ 19 của ta, không gọi là GÁC ĐẰNG, cũng không gọi là DUYÊN
ĐẰNG, mà gọi là CUNG ĐẰNG trong "Sơ Kính Tân Trang" như sau đây :
Bây giờ mượn gió CUNG ĐẰNG,
Vì duyên đưa mối xích thằng lại đây.
Trong văn học cổ ta còn gặp rất nhiều CUNG không có thật trên đời như CUNG QUẾ, CUNG QUẢNG, CUNG THIỀM, CUNG NGAO LẦU THẬN ...
-CUNG QUẾ là QUẾ CUNG 桂宮 : Tên cung điện do Hán Vũ Đế năm thứ tư
(101 trước Công Nguyên) xây nên, nằm ở tây bắc của thành phố Tây An tỉnh
Thiểm Tây hiện nay; cũng là tên của cung điện của Trần Hậu Chúa ở Nam
Triều xây cho người đẹp Trương Lệ Hoa ở. Nhưng trong văn học cổ của Việt
Nam ta CUNG QUẾ chỉ có nghĩa là CUNG TRĂNG mà thôi, như trong Cung Oán
Ngâm Khúc của Ông Như Hầu Nguyễn Gia Thiều viết về nàng cung nữ thất
sủng :
Trong CUNG QUẾ âm thầm chiếc bóng,
Đêm năm canh trông ngóng lần lần.
...hay như trong bài "Muốn làm thằng Cuội" của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu :
Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi!
Trần thế em nay chán nữa rồi.
CUNG QUẾ đã ai ngồi đó chửa?
Cành đa xin chị nhắc lên chơi.
- CUNG QUẢNG là QUẢNG HÀN CUNG 廣寒宮 : Theo thần thoại Trung Hoa là
tên của một cung điện trên mặt trăng, nơi mà Hằng Nga ở, như trong
Truyện Kiều khi tả Thúc Sinh về thăm Hoạn Thư, Thúy Kiều ở lại một mình
đã buồn cho số phân " Sắn bìm chút phận con con" của mình mà than vãn :
Thân sao nhiều nỗi bất bằng,
Liều như CUNG QUẢNG ả Hằng nghĩ nao!
- CUNG THIỀM là THIỀM CUNG 蟾宮 : Cũng như CUNG QUẾ, CUNG QUẢNG, CUNG
THIỀM cũng dùng để chỉ NGUYỆT CUNG là Mặt Trăng, vì theo thần thoại
Trung Hoa xưa trên mặt trăng có con Cóc ba chân gọi là Thiềm Thừ 蟾蜍.
Trong văn học cổ của ta thường dùng để chỉ mặt trăng hay chỗ ở của người
đẹp, như trong truyện thơ Nôm Lưu Nữ Tướng :
CUNG THIỀM bóng đã cao giơ,
Mãi vui bẻ quế ngại thưa thớt nhàn.
... hay như trong truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự và Nguyễn Thiện cũng có câu :
Kêu thương tiếng nhạn lay thềm,
Phong thư gửi đến CUNG THIỀM được không ?!
CUNG NGAO LẦU THẬN là HẢI THỊ THẬN LÂU 海市蜃樓. NGAO 鰲 là một loại
rùa biển lớn có thể đội cả một hòn đảo lớn trên lưng; THẬN 蜃 là một loại
rồng biển như giao long. Theo Sử Ký-Thiên Quan Thư 史记·天官书 : Con thận
trên biển thở hơi có thể kết thành những lâu đài thành quách, núi non
sông nước, cảnh vật con người hiện lên trên bầu trời của khoảng không
mênh mông trên mặt biển. Vì là cảnh ảo nên rất dễ mất đi. Theo khoa khí
tượng học hiện nay thì đó là do hiện tượng quang học bức xạ
phản chiếu trong thiên nhiên mà tạo nên những ảnh ảo ở những khoảng
không trên biển, trên sa mạc hoặc nơi đồng không mông quạnh. Trong văn
học cổ ta gọi là CUNG NGAO LẦU THẬN như trong bài "Văn tế nghĩa sĩ trận
vong Lục tỉnh" (1874) của cụ Nguyễn Đình Chiểu có câu :
Người lạc phách theo miền giang hải, CUNG NGAO LẦU THẬN, dành một câu thân thế phù trầm;
Kẻ du hồn ở cõi sơn lâm, lũy kiến đồn ong, còn bốn chữ "âm dung phảng phất".
Vườn hoa đợi lúc thiên lương,
Đêm thanh lựa tiếng CUNG THƯƠNG một bài.
Khi diễn tả tài đàn giỏi của Thúy Kiều, cụ Nguyễn Du cũng đã hạ câu :
CUNG THƯƠNG làu bậc ngũ âm,
Nghề riêng ăn đứt Hồ cầm một chương.
Ngoài CUNG THƯƠNG ta còn gặp CUNG CẦM là Cung Đàn như khi nàng Kiều ở lầu xanh :
...Đòi phen nét vẽ câu thơ,
CUNG CẦM trong nguyệt nước cờ dưới hoa.
Vui là vui gượng kẻo là,
Tri âm ai đó mặn mà với ai ?!
...hay như khi Thúy Kiều phân bua với Hồ Tôn Hiến lúc "Lọt tai Hồ cũng nhăn mày rơi châu" và đã " Hỏi rằng này khúc ở đâu, Nghe ra muôn thảm nghìn sầu lắm thay ?" Thúy Kiều đã đáp :
Thưa rằng : Bạc mệnh khúc này,
Phổ vào đàn ấy từ ngày còn thơ.
CUNG CẦM lựa những ngày xưa,
Mà gương bạc mệnh bây giờ là đây !
Xin được kết thúc các CUNG ở đây. Hẹn bài viết tới !
Đỗ Chiêu Đức
