Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng
QUAN TRỌNG CỦA HỌC VÀ GHI CHÉP LỊCH SỬ ĐỂ TIẾN BỘ
Cổ đại có thánh nhân trong khi hiện đại không có thánh nhân. Do đó,
đối với việc học (nhất là để học cách làm người), cần phải tìm hiểu cổ đại để
học học thuyết của thánh nhân.
Không có cổ đại thì không có hiện đại, không có hiện dại thì cũng
không cần tìm biết cổ đại để làm gì. Do đó, hiện đại cũng không thể bỏ
qua. Thời đại cứ diễn tiến mãi theo thời gian, thời đại sau kế tục thời đại
trước; hiện đại cũng có lúc trở thành cổ đại và hiện đại khác lại xuất hiện.
Do đó nếu thông hiểu cổ đại và lấy đó làm tiêu chuẩn rồi tìm hiểu và thể
nghiệm hiện đại, quan sát các dấu vết thay đổi, các khác biệt giữa các thời
đại thì phong tục và nhân tình của thế gian sẽ trở nên rõ ràng minh bạch
giống như nhìn thấy vật ở lòng bàn tay.
Cổ đại và hiện đại vốn khác biệt nhau. Làm thế nào để biết khác biệt
này?
Ngoài cách xem xét sự vật cụ thể không còn cách nào khác. Sự vật
thay đổi theo thời đại, và thời đại cũng khác đi do sự biến đổi của sự vật.
Tôi cho rằng sau đời Tần, đời Hán thánh nhân không xuất hiện nhưng mỗi
thời đại đều có chế độ riêng được thành lập, chỉ có điều trí tuệ lập ra chế độ
ở đời sau không bao trọn hết sự vật vì không có thánh nhân. Tuy nhiên,
trong các thời đại về sau này vẫn có sự vật tồn tại, xảy ra nên cần phải tra
cứu các nội dung được ghi chép lại để biết sự thay đổi, sai biệt sự vật giữa
các thời đại.
Một khi đã đối chiếu đầy đủ các điểm khác nhau giữa các thời đại thì
mới bắt đầu có tư cách luận bàn về sự biến chuyển giữa các thời đại. Nếu
không thông qua quá trình như trên mà đặt ra 1 tiêu chuẩn cố định (không
thay đổi) và theo đó mà phê phán hàng trăm thời đại, hết thời đại này đến
thời đại khác thì rất dễ dàng. Nhưng đó chỉ là lấy chủ quan của bản thân
- mình làm tiêu chuẩn phán đoán, là thái độ không xem thời đại là đối tượng
cần phải xem xét và bất chấp lịch sử. (Ý Sorai muốn phê phán thái độ đối với lịch
sử của Tống Nho mà tiêu biểu là Tư Trị Thông Giám Cương Mục 資治通鑑綱目 của
Chu Hy)
Do đó muốn hiểu biết hiện đại trước hết cần phải thông thạo cổ đại.
Muốn thông thạo cổ đại cần phải dựa theo lịch sử. Học lịch sử cần phải đọc
các ghi chép về chế độ và văn vật. Một khi đã đọc lịch sử thì nội dung của
lục kinh sẽ trở nên rõ ràng. Một khi lục kinh đã rõ ràng thì sẽ thấy rõ đạo
của thánh nhân không có cổ đại hay hiện đại (ý nói đạo thánh nhân đều hữu ích
cho mọi thời đại). Chính khi đã đạt được trình độ này thì mới có thể quản
lý công việc của quốc gia. Do đó, người quân tử (tức những người có tư cách
đảm nhiệm công việc quản lý xã hội) cần phải thảo luận về thời đại và chỉ căn
cứ theo những sự vật, sự kiện cụ thể (vật 物).
Tóm tắt ý quan trọng
– Việc ghi chép đầy đủ và trung thật lịch sử của sự vật xảy ra trong xã hội
hiện đại và học tập xem xét lịch sử sự vật của các thời đại trước rất quan
trọng để con người càng ngày càng sống hạnh phúc, hòa bình và thịnh
vượng hơn.
– Người phụ trách công việc quốc gia xã hội cần thông thạo lịch sử, đặc biệt
về chế độ, các kết quả và ảnh hưởng của chế độ của các thời đại trong quá
khứ để từ đó mới có thể thực hiện tốt nhiệm vụ.
Nhận xét
(1) Sorai đã nhận thức rõ về sự quan trọng của lịch sử và xem trọng sự vật
cụ thể, một đặc điểm rất khác biệt với Tống Nho.
(2) Học lịch sử là việc quan trọng mà ghi chép trung thực và đầy đủ sự
kiện, sự vật của hiện đại cũng là việc quan trọng không kém để cho đời sau
học hỏi rút kinh nghiệm. Đây có lẽ là 1 trong những yếu tố giúp Nhật Bản
tiến bộ nhanh. Người Nhật Bản có đặc điểm là hay ghi chép và giữ gìn
những gì của đời trước và tiếp tục truyền đạt lại cho đời sau. Việc họ xem
trọng việc truyền đạt truyền thống trong dòng tộc cho thấy điều này vì
trong dòng tộc thì không cần phải dối trá hoặc giả dối. Đây là điểm chúng
ta cần suy ngẫm nhiều hơn.
(3) Sorai cho thấy quy định, tiêu chuẩn căn bản của đạo đức cũng cần phải
thích hợp với mọi thời đại.
- (4) Một điểm độc đáo của Sorai là nhấn mạnh việc người phụ trách công
việc quốc gia xã hội cần thông thạo lịch sử đặc biệt về chế độ, các kết quả
và ảnh hưởng của chế độ thông qua việc nắm rõ văn vật (sản phẩm của chế độ
và văn hóa phong tục). Quan niệm này rất hợp lý bởi vì tối thiểu cần phải thỏa
điều kiện này mới có thể quản lý tốt quốc gia xã hội.
(5) Cách lập luận của Sorai gần với tam đoạn luận. Nội dung bài này rất
quan trọng và được viết rất dễ đọc, dễ hiểu không như Bài 1!
Nguyễn Sơn Hùng, Ngày 8/1/2026
Xem thêm cùng tác giả: Những bài viết và dịch của Nguyễn Sơn Hùng
.jpg)
