BIỆN ĐẠO (BÀI 6)

 BIỆN ĐẠO (BÀI 6)

LỄ LÀ NHỮNG ĐIỀU THÍCH ĐÁNG MÀ MỌI NGƯỜI ĐỀU CÓ THỂ THỰC HIỆN ĐƯỢC 

Tác giả: Ogyu Sorai

Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng

***

BÀI 6

Phần đông hậu Nho bắt ép học những thứ không thể thực hiện được

Các hậu Nho (1) phần lớn bắt ép người học học những thứ mà họ cho là cao xa, mầu nhiệm được chọn lọc kỹ càng (cao diệu tinh vi), những thứ mà người thường không thể thực hành được, và cho rằng các thánh nhân lấy những thứ này để đặt ra cực. Thật là bậy bạ. 

Lễ là thứ để dạy người dân những việc thích đáng nên làm theo

Các tiên vương đặt ra lễ và gọi đó là cực (2).(những thứ mà người dân ai cũng có thể thực hiện được để làm chuẩn mực trong cuộc sống). Các Nho gia đời Hán (3) giải thích cực là trung中 (trung có thể hiểu là thích đáng, không thừa không thiếu, vừa đủ; cũng có thể hiểu là trúng, là đúng). Lễ là thứ dùng để dạy trung (nghĩa là lễ dùng để dạy những điều thích đáng) (4). Và khi chú giải sách Trung Dung, các Hán Nho cho rằng Tử Tư viết Trung Dung để giải thích ý nghĩa của lễ (5). Chú giải này không thích đáng trọn vẹn nhưng không cách xa nhiều với nội dung của cổ đại (tức thời của các tiên vương). Nội dung ở cổ đại được thầy truyền trực tiếp cho trò nên ý nghĩa ở cổ đại còn lại như trên. 

Lễ là thứ mà các tiên vương đặt ra để cả người giỏi và người dở đều có thể thực hiện được 

Các tiên vương đặt ra lễ để cho người giỏi cúi xuống (phủ俯, hạ thấp mình xuống) mà thực hành, người không giỏi vói lên (xí 企gắng sức) mà làm cho được (cập及) nên mới gọi là cực (tiêu chuẩn mà mọi người đều thực hiện được) (6). Cực là thứ mà người thông thường cũng có thể thực hiện được. Nếu không phải như vậy (nghĩa là người dân thường không thể thực hiện được) thì có nghĩa là cưỡng ép người dân thường thực hiện những nhiệm vụ (vụ務: đem hết sức ra làm) mà họ không thể thực hiện, thế chẳng phải là bắt người dân phải tuyệt vọng với điều tốt, việc thiện hay sao? Nếu như vậy thì đó có thể gọi là đạo an dân của các tiên vương sao?

Những chủ trương của Tống Nho không phải của đạo Khổng

Do đó những chủ trương cho rằng “cực của lý lẽ đương nhiên của sự việc” (Tống Nho chủ trương đạo là lý trong khi theo Sorai đạo là lễ nhạc hình chính để an dân), “có thể làm thay đổi khí chất con người”, “học có thể thành thánh nhân” tất cả đều là không phải chủ trương nguyên thủy của Khổng tử và của các tiên vương. 

Giải thích của Itô Jinsai cũng không hợp lý

Vào thời gần đây, Itô Jinsai là người hiểu rõ đúng sai của các chủ trương nói trên (của Tống Nho) nhưng ông lại gọi hiếu, đễ, nhân, nghĩa là mẫu mực (quy củ chuẩn thằng). Nếu điều này đúng, thì mọi người sẽ lấy ý tưởng của riêng mình để quyết định thế nào là hiếu, đễ, nhân, nghĩa. Như vậy thì lấy gì làm mẫu mực, tiêu chuẩn đây? Suy nghĩ như vậy thì chẳng khác thước đo, cân đo không có các con số quy định cụ thể của chiều dài và trọng lượng. (Ý Sorai là cần phải theo nội dung của đạo tiên vương tức đạo Khổng để quy định thế nào là hiếu, đễ, nhân, nghĩa. ) (a) 

Tóm tắt ý quan trọng

- Lễ là thứ để dạy những việc thích đáng nên làm theo, cũng là trung中, cũng là cực 極của đạo tiên vương (đạo Khổng). Cực極 có nghĩa là mẫu mực, tiêu chuẩn.

- Lễ là thứ mà các tiên vương đặt ra để cả người giỏi và người dở đều có thể thực hiện được. Những mẫu mực, tiêu chuẩn của các tiên vương đặt ra để an dân đều là những điều mà người bình thường cũng có thể thực hiện được.

- Các chủ trương như “cực của lý lẽ đương nhiên của sự việc”, “có thể làm thay đổi khí chất con người”, “học có thể thành thánh nhân” tất cả đều là không phải chủ trương nguyên thủy của Khổng tử và của các tiên vương.

Nguyễn Sơn Hùng

Dịch xong ngày 24/6/2026

Xem lại và bổ sung ngày 1/7/2026

Nhận xét

(a) Sorai hơi quá đáng khi chỉ căn cứ vào nội dung Jinsai viết trong tác phẩm mà phán quyết như thế! Có lẽ bởi vì Jinsai nghĩa rằng không cần phải nói ra dài dòng mà ai cũng hiểu. Người dịch nghĩ rằng Jinsai không nói ra cụ thể nhưng chắc chắn ông không hề nghĩ như Sorai nói, bởi vì Jinsai cũng chủ trương học Luận Ngữ để xem cần phải thực hiện như thế nào mới gọi là hiếu. Nếu tự mình giải thích hiếu theo ý của mình thì cần gì phải học.

Nhận xét tổng thể

(1) Nhận xét của Sorai rằng lễ là nội dung ai cũng có thể thực hiện được dù khôn hay không khôn, dù giàu hay nghèo. Nhận xét này thật là chí lý xác đáng. Nếu không thì làm sao cho mọi người dân có thể áp dụng trong cuộc sống như mục đích của các tiên vương là dùng lễ để an dân. Hơn nữa nội dung này là lời nói của Tử Tư để phản biện lại với Tăng tử được ghi chép lại trong thiên Đàn Cung thượng của sách Lễ Ký. Nên nhớ Tử Tư là học trò của Tăng tử . Do đó, đạo Khổng không chủ trương trò không được trình bày ý kiến khác với thầy. Chúng ta nên tìm hiểu học kỹ lại nội dung đúng của người xưa và kèm theo suy nghĩ và phán đoán của bản thân chớ nên tin rằng “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung. Phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu” là chủ trương của đạo Khổng. Xin đọc bài “Xuất xứ của câu “Quân sử thần tử, thần bất tử bất trung”” của người dịch.

(2) Trước nay người chỉ hiểu cực極 là đỉnh cao nhất như Chu Hy đã giải thích là chí cực至極. Khi đọc bài nói về cực trong Biện Danh của Sorai mới biết trong kinh Thi, Đại Học, Chu Lễ, thiên Hồng Phạm của kinh Thư, thiên Tế Nghĩa của Lễ Ký cho thấy ý nghĩa của cực là trung, là mẫu mực, tiêu chuẩn mà mọi người có thể thực hiện được. Quả thật không nên dùng ngay ý nghĩa của ngôn ngữ hiện tại để hiểu nội dung của sách xưa.

(3) Nhờ biên dịch và tra cứu thêm các sách được trích dẫn, người dịch càng thấm thía thêm tầm quan trọng của lễ trong cuộc sống của bản thân và xã hội. Matsushita Kônosuke, nhân vật được người Nhật Bản xem là bậc thánh của kinh doanh,  giải thích lễ như sau:

https://diendankhaiphong.org/y-nghia-coi-nguon-cua-le-la-gi/

https://diendankhaiphong.org/le-va-tu-than/

Ghi chú

1.  Thí dụ trong Lời Tựa của sách Đại Học Chương Cú, Chu Hy viết:

大學之書、古之大學、所以敎人之法也。蓋自天降生民、則旣莫不與之以仁義禮智之性矣。然其氣質之稟、或不能齊。是以不能皆有以知其性之所有、而全之也。一有聰明睿智、能盡其性者、出於其閒、則天必命之以爲億兆之君師、使之治而敎之、以復其性。此伏羲・神農・黃帝・堯・舜所以繼天立極、而司徒之職、典樂之官所由設也。

Đại Học chi thư, cổ chi đại học, sở dĩ giáo nhân chi pháp dã. Cái tự thiên giáng sinh dân, tắc ký mạc bất dự chi dĩ nhân nghĩa lễ trí chi tính hỹ. Nhiên kỳ khí chất chi bẩm, hoặc bất năng tề. Thị dĩ bất năng giai hữu dĩ tri kỳ tính chi sở hữu, nhi toàn chi dã. Nhất hữu thông minh duệ trí, năng tận kỳ tính giả, xuất ư kỳ văn, tắc thiên tất mệnh chi dĩ vi ức triệu chi quân sư, sử chi trị nhi giáo chi, dĩ phục kỳ tính. Thử Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn sở dĩ kế thiên lập cực, nhi tư đồ chi giáo, điển nhạc chi quan sở do thiết dã.

Tạm dịch

Sách Đại Học là sách thuật lại cách giáo dục con người ở cổ đại (có lẽ ý nói trong 3 thời đại nhà Hạ, nhà Ân và nhà Chu. Thời đại mà các Nho gia xem là thời hoàng kim của họ) trong trường đại học. Tôi nghĩ rằng khi trời sinh ra con người, trời đã bẩm sinh cho mọi người bản tính (tính) có nhân, nghĩa, lễ, trí. Tuy nhiên, đồng thời trời cũng bẩm sinh cho mọi người khí chất (khí chất) nhưng khí chất này của mọi người không giống như nhau. Do đó, không phải tất cả mọi người đều có thể biết được và phát huy được hết toàn thể bản tính thiện tốt mà trời đã bẩm sinh cho (do sự cản trở của khí chất). Một khi có người được trời bẩm sinh cho thông minh duệ trí xuất hiện trong xã hội con người tức là trời đã sai người đó làm vua làm thầy để quản trị và dạy cho mọi người trở lại với bản tính có nhân, nghĩa, lễ, trí. Các vị vua Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn đã theo mệnh trời lập ra cực (tiêu chuẩn của phép làm người) và đặt ra các chức quan Tư Đồ (phụ trách lễ) và Điển Nhạc (phụ trách nhạc). 

Ghi chú

Không hiểu tại sao trong các sách dịch tiếng Việt của Đại Học Chương Cú không thấy phần Lời Tựa này! Trên chỉ là phần đầu của Lời Tựa. Chúng ta có thể thấy nội dung giải thích về đạo Khổng rất trừu tượng và khó hiểu! Trong khi nội dung truyền dạy của Khổng tử cho các đệ tử không trừu tượng khó hiểu.

(2) Chi tiết xin đón xem mục Cực trong tác phẩm Biện Danh của Sorai (người dịch sẽ giới thiệu sau). Đặc biệt ông trích dẫn các chứng cứ trong kinh Thi, Đại Học, Chu Lễ, thiên Hồng Phạm của kinh Thư, thiên Tế Nghĩa của Lễ Ký cho thấy ý nghĩa của cực là trung, là mẫu mực, tiêu chuẩn.

(3) Trong Ngụy Khổng An Quốc Truyện (ngày nay được xem là sách giả tạo nên viết “Ngụy” ở tựa sách) chú giải câu “Kiến dụng hoàng cực建用皇極”, Khổng An Quốc chú giải “Cực, trung dã” 極、中也 (Cực là trung)。

Khi chú giải câu “Duy vương kiến quốc...dĩ vi dân cực” 惟王建国...以為民極, Trịnh Huyền viết “Cực, trung dã” 極、中也。(Cực là trung)

4.  Trong thiên Trọng Ni Yến Cư của sách Lễ Ký viết:

Tử viết “Lễ hồ lễ! Phu lễ sở dĩ chế trung dã”.

子曰：「禮乎禮！夫禮所以製中也。」

Tạm dịch

Khổng tử nói: “Là lễ đó sao, đúng là lễ rồi! Chính lễ định ra trung (không vượt quá và cũng không thiếu), là vật dừng lại ở chỗ thích đáng của hành động, việc làm”.

(5)  Khi chú giải câu “Trung dã giả, thiên hạ chi đại bản dã中也者，天下之大本也 (Trung là căn bản lớn của thiên hạ) trong chương 1 sách Trung Dung, Trịnh Huyền viết:

中為大本者，以其含喜怒哀樂，禮之所由生，政教自此出也。

Trung dĩ đại bản giả, dĩ kỳ hàm hỹ nộ ai lạc, lễ chi sở do sinh, chính giáo thử xuất dã.

Tạm dịch

Trung là căn bản quan trọng của thiên hạ, là mức độ mà con người nên có khi vui vẻ, giận dỗi, đau buồn, sung sướng; lễ được đặt ra để có được trạng thái này (tức trạng thái của trung), chính trị và giáo dục cũng xuất phát từ căn bản này.

6. Trong thiên Đàn Cung thượng của sách Lễ Ký viết:

子思曰：「先王之制禮也，過之者俯而就之，不至焉者跂而及之。」

Tử Tư viết: “Tiên vương chi chế lễ dã, quá chi giả phủ nhi tựu chi, bất chí yên giả kì nhi cập chi.”

Tạm dịch

Tử Tư nói: “Các tiên vương đặt ra lễ, tất cả mọi thứ lễ đều theo nguyên tắc là người quá cao cúi thấp xuống, người quá thấp thì nhón chân lên cao để thực hiện được.”

Đó là lời của Tử Tư (học trò của Tăng tử) đáp lại lời của Tăng tử khi Tăng tử nói về việc để tang cha ông.

Nguyên văn

後儒多強学者。以高妙精微凡人所不能為者。而曰聖人以是立極也。妄矣哉。先王立極。謂礼也。漢儒訓極為中。礼者所以教中也。又解中庸書而謂子思說礼意矣。其說雖未当。要之去古未遠。師弟所伝授。古義猶存者爾。蓋先王制礼。賢者俯而就之。不肖者企而及之。是所謂極也。是凡人所能為者也。不爾。務以凡人所不能為者強之。是使天下之人絕望於善也。豈先王安天下之道哉。故所謂事理当然之極。及变化気質。学為聖人類。皆非先王孔子之教之旧矣。近世伊氏能知其非是。而酒以孝弟仁義謂為規矩準繩。果若是乎。則人人自以其意為孝弟仁義也。亦何所準哉。可謂無寸之尺。無星之称已。

Âm Hán Việt của nguyên văn

Hậu Nho đa cưỡng học giả. Dĩ cao diệu tinh vi phàm nhân sở bất năng vi giả. Nhi viết thánh nhân dĩ thị lập cực dã. Vong hỹ tai. Tiên vương lập cực. Vị lễ dã. Hán Nho huấn cực vi trung. Lễ giả sở dĩ giáo trung dã. Hựu giải Trung dung thư nhi vị Tử Tư thuyết lễ ý hỹ. Kỳ thuyết tuy vị đương. Yếu chi khứ cổ vị viễn. Sư đệ sở truyền thụ. Cổ nghĩa do tồn giả nhĩ. Cái tiên vương chế lễ. Hiền giả phủ nhi tựu chi. Bất tiêu giả xí nhi cập chi. Thị sở vị cực dã. Thị phàm nhân sở năng vi giả dã. Bất nhĩ. Vụ dĩ phàm nhân sở bất năng vi giả cường chi. Thị sử thiên hạ chi nhân tuyệt vọng ư thiện dã. Khởi tiên vương an thiên hạ chi đạo tai. Cố sở vị sự lý đương nhiên chi cực. Cấp biến hóa khí chất. Học vi thánh nhân loại. Giai phi tiên vương Khổng tử chi giáo cựu hỹ. Cận thế Y thị năng tri kỳ phi thị. Nhi tù (逎・逎) dĩ hiếu đễ nhân nghĩa vị quy cụ chuẩn thằng. Quả nhược thị hồ. Tắc nhân nhân tự dĩ kỳ ý vi hiếu đễ nhân nghĩa dã. Diệc khả sở chuẩn tai. Khả vị vô thốn chi xích. Vô tinh xứng dĩ.

Tài liệu tham khảo

1. Trách nhiệm biên tập Bitô Masahide (1983): Ogyu Sorai – Danh Trứ của Nhật Bản 16, Chuo Koron sha.

2.  Nhiều dịch giả/tác giả (1973): Ogyu Sorai – Nhật Bản Tư Tưởng Đại Hệ 36, Iwanami Shoten. 

3. 
   
   MỜI XEM :

BIỆN ĐẠO (BÀI 5)