Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng
KHÁC BIỆT CHÍNH CỦA ĐẠO KHỔNG VỚI TỐNG NHO VÀ PHÁP GIA
Đạo thánh nhân có thể nói giống như những cơn gió dịu dàng, như những cơn mưa đầy ơn huệ của tạo hóa.Nhờ những cơn mưa thuận gió hòa đó mà vạn vật được nuôi dưỡng và nảy mầm; một khi đã nảy mầm thì trưởng thành không ngừng(1).Người quân tử nhờ đạo thánh nhân mà hoàn thành được các thứ đức, kẻ tiểu nhân cũng nhờ đạo thánh nhân mà hình thành được thói quen tốt rồi thành ra phong tục (tập quán tốt).
Đạo thánh nhân giống như đưa người thiên hạ vào trong lò nung đồ gốm. Việc hình thành con người theo hình dạng tự do như mong muốn chỉ có đạo thánh nhân mới có thể làm được. Do đó, người quân tử đặt bản thân họ vào trong đạo, ôm ấp đạo vào trong tâm và tu tập cho bằng được, sau khi làm việc thì nghỉ ngơi giải trí trong đạo, khi rảnh rỗi thì rong chơi nhàn nhã trong đó, hướng về đạo mà thực tiễn, khi đạt tới trung tâm của đạo thì dừng lại (2).
Đức hạnh, anh trí (trí tuệ ưu việt), kỹ thuật, tài năng tất cả đều từ việc tu dưỡng đạo thánh nhân mà hình thành(a). Nhân cách trong sáng cao thâm và rộng lớn cũng nhờ đạo thánh nhân mà có được. Mỗi ngày một tăng tiến, tiến bộ từng tháng, thành đạt được như trên mà ngay cả người học chẳng hề hay biết. Do đó, Khổng tử nói “Ta đâu có gì đặc biệt đâu?”(3).
Nếu lấy việc trồng cây mà tỉ dụ thì người trồng cây không cần phải cắt gắn từng cành cây, đóa hoa mà chỉ cần cố gắng chăm chỉ bón phân căn bản là đủ. Việc điêu khắc hình con khỉ ở đầu ngọn của cây cỏ tỳ茨(4)hoặc trạm trổ ngọc có hình lá cây chử楮(5) là công phu rất khéo léo tinh xảo, không phải ai cũng có thể làm được. Dù cho người khéo léo tài giỏi tột bậc cũng không thể bất cứ việc hoặc vật gì cũng có thể làm được (b).Do đó “Đối với các thứ quy tắc đạo đức quan trọng không được vi phạm, đối với các thứ quy định lễ phép nhỏ thì có thể lúc giữ được lúc không cũng không sao.” (6)Nếu tu dưỡng (xây dựng hoặc có) (7) được cơ sở nền tảng căn bản của đạo (hoặc sự việc, sự vật) thì sau đó đạo ((hoặc sự việc, sự vật) tự nó sẽ tiến triển (theo quy luật tự nhiên) (8). Đạo thánh nhân quý trọng sự phát sinh tự nhiên(nghĩa là đặt nền móng cơ sở căn bản quan trọng, sau đó để cho sự việc phát triển tự nhiên, không can thiệp vào mọi thứ) .
Các chủ trương như “Làm cho rõ ràng đến tận cùng cái lý lẽ của thiên hạ” hoặc “Quan sát để biết các điểm vi diệu của 1 niệm (1 ý nghĩ) lúc nó bắt đầu có tác dụng (làm việc)” (cả 2 đều là khẩu hiệu (slogan) của Chu tử học) đều là những lời không hiểu đạo. Do đó, họ biện luận nào là về trái và phải, phân biệt thiện (tốt) và bất thiện (xấu), nào là rửa sạch tâm, làm rõ ràng những khuyết điểm, điều xấu của bản thân để không còn 1 chút nào lòng ham muốn của con người. Tất cả các chủ trương này đều là sai lầm đối với đạo thánh nhân.
Giả sử dù cho có cắt bỏ những điều xấu của bản thân mà không có điều tốt để nuôi dưỡng bồi đắp thì làm sao có thể có mầm tốt nhỏ phát triển trưởng thành. Rốt cuộc chỉ là trở lại trạng thái ban đầu của con người mà thôi(c). Do đó phương pháp của những người có chủ trương trên (ý nói Tống Nho) là sai lầm. (Trong khi đó đạo thánh nhân lấy việc nuôi dưỡng cái tốt, ưu điểm, tiềm năng của mỗi cá nhân để phát triển làm trọng).
Sau khi nhà Tần trị dân bằng luật pháp, lễ nhạc bị suy vong.Ảnh hưởng trị dân bằng luật pháp vẫn còn lưu lại đến các thời đại sau, và ảnh hưởng đến 100 đời sau chưa bao giờ ngừng lại. Các phương pháp giải thích của Thân tử, Hàn Phi tử đã lôi kéo tai mắt của người đời theo hướng mà họ muốn dẫn đến, ảnh hưởng còn mãi đến ngày nay, làm mất đi phương pháp nuôi dưỡng để phát triển của thánh nhân sinh ra không khí giết hại con người chiếm đầy trong vũ trụ (d).Bởi vì các hiền nhân quân tử đời sau tất cả đều sống trong môi trường của các luật pháp tạo ra nên dẫm chân lên sự sai lầm. Do đó, đối việc học đạo nếu như xác lập được các điểm căn bản to lớn thì các điểm nhỏ khác tự nhiên sẽ theo đó mà đến.
Tóm tắt ý quan trọng
Các điểm khác biệt chính yếu giữa đạo thánh nhân với Tống Nho và Pháp gia như sau:
– Đạo Khổng lấy việc xây dựng cơ sở căn bản và nuôi dưỡng tiềm năng con người chờ họ tự phát triển làm chính.
– Tống Nho lấy tinh xảo, vi diệu và diệt hết lòng ham muốn làm trọng.
– Phái Pháp gia lấy hình phạt làm chính gây ra bầu không khí chém giết trong xã hội và ảnh hưởng sâu đậm từ thời Tần Thủy hoàng mãi cho đến về sau này.
Nhận xét
(a) Ogyu Sorai không giải thích cụ thể tại sao tu dưỡng đạo thánh nhân thì đức hạnh ,tài trí tự nhiên có được. Người biên dịch cũng chưa hiểu rõ nhưng cảm giác rằng chính lòng yêu thương con người (đức nhân仁), lòng kính trọng và biết ơn đối với người và vật (lễ禮) đóng vai trò quan trọng trong việc này.
(b) Điểm thú vị là Matsushita Kônosuke cũng có nhận định tương tự và cho rằng con người cần phải BIẾT SỢ cũng như BIẾT ƠN.
http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Bai-8-Biet-So.htm
http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Bai-7-Long-biet-on.htm
Qua kinh nghiệm sống lâu ở Nhật Bản, người biên dịch nhận thấy đa số người dân Nhật Bản đều hội đủ 2 đặc tính này có lẽ đó là 1 yếu tố quan trọng giúp họ làm việc chăm chỉ và khiêm tốn nhẫn nại đưa họ đến thành công và được kính trọng.
(c) Có lẽ đây là 1 trong các điểm khác biệt lớn giữa đạo Khổng và Phật- Lão, rất đáng để chúng ta suy ngẫm.
(d) Chúng ta nên lưu ý rằng, không phải vì khuyết điểm này của hình luật mà vội cho rằng luật pháp và hình luật không cần thiết. Chính thánh vương cổ đại cũng đã đặt ra hình phạt để phòng tránh con người làm việc xấu gây hại đồng loại. Vấn đề là quá trông cậy vào hình luật mà không xem trọng việc giáo dục đạo đức hữu ích từ nhỏ nhất là cấp trên người lớn cần phải làm gương cho cấp dưới và người nhỏ.
Tóm lại, đọc xong bài này người biên dịch rất ngạc nhiên nhận xét của Sorai về đạo tiên vương, tức đạo Khổng không khác gì với phương châm giáo dục cận đại hiện nay.Tiếc thay từ trước đến nay có Nho gia nào đã có nhận xét hoặc chịu cực bỏ công xem xét nghiên cứu như vậy không?
Nguyễn Sơn Hùng, Dịch xong ngày 9/2/2026, Tu sửa và nhận xét ngày 18/3/2026
Xem thêm cùng tác giả: Những bài viết và dịch của Nguyễn Sơn Hùng
Ghi chú
- Bài 8 chương 11 Cáo Tử thượng sách Mạnh Tử: “Cố cẩu đắc kỳ dưỡng, vô vật bất trưởng; cẩu thất kỳ dưỡng, vô vật bất tiêu.” (Do đó, nếu được nuôi dưỡng thì bất cứ vật gì cũng phát triển lên; nếu không được nuôi dưỡng thì bất kỳ vật gì cũng tàn rụi. mất đi.)
- Chương Học Ký sách Lễ Ký viết “(故君子之於學也，)藏焉修焉，息焉游焉。”
Chương Biểu Ký sách Lễ Ký viết “(《小雅》曰：「高山仰止，景行行止。」子曰：詩之好仁如此，)鄉道而行，中道而廢，(忘身之老也，不知年數之不足，俛焉日有孳孳，斃而後已。)
Trong chương 10thiên 6 Ung Dã, sách Luận Ngữ viết:
冉求曰：非不說子之道，力不足也。子曰：力不足者，中道而廢，今女畫。
Nhiễm Cầu viết: “Phi bất duyệt Tử chi đạo, lực bất túc dã.” Tử viết: “Lực bất túc giả, trung đạo nhi phế, kim nhữ hoạch.”
Chi tiết giải thích của Sorai xin đón xem Luận Ngữ Trưng (Bài 6.10 ) của người dịch.
(3) Chương 2 thiên 7 Thuật Nhi sách Luận Ngữ: “Tử viết: “Mặc nhi thức chi, học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện, hà hữu ư ngã tai?” (Dịch sát: Không nói mà hiểu được, học không biết chán, dạy người không biết mỏi mệt, ta đâu có gì đặc biệt với người khác đâu?) . Đại ý của Sorai giải thích ý nghĩa của chương này như sau.
Đối với lễ và nhạc (nội dung chính yếu của đạo thánh nhân) không thể giảng giải ra hết trong 1 lúc nên chỉ cần thực tiễn rồi dần dần sẽ hiểu ra ích lợi và lý do cần thiết của chúng. Học và dạy người do sở thích của bản thân phu tử nên không biết chán, không biết mệt. Chỉ có làm những việc tự nhiên thông thường mà thôi, không có gì đặc biệt, cao xa. Đạo thánh nhân chỉ giản dị và gần gũi như thế.
- Có trong thiên 32 Ngoại Trừ Thuyết Tả thượng sách Hàn Phi Tử.
- Có trong thiên 8 Thuyết Phù sách Liệt Tử.
(6) Chương 11 thiên 19 Tử Trương, sách Luận Ngữ:
Tử Hạ viết: “Đại đức bất du nhàn, tiểu đức xuất nhập khả dã.”
(Dịch của Nguyễn Hiến Lê: Tử Hạ nói:Tử Hạ nói: “Không được vượt qua đại tiết, còn tiểu tiết thì tuỳ tiện, ở trong phạm vi hay ra ngoài cũng được” (vì không phạm đến đại tiết).
Trong Luận Ngữ Trưng, khi giải thích chương trên Sorai giải thích chi tiết hơn. Thí dụ như: hiếu với cha mẹ, đễ với anh em là đại đức, giữ sắc mặc cho nghiêm trang uy nghi là tiểu đức. Lý do không câu nệ việc gìn giữ tiểu đức bởi vì có trường hợp do câu nệ việc nhỏ mà đánh mất đi cái quan trọng hơn. Do đó, trong chương 2 thiên 1 Học Nhi sách Luận Ngữ: Tử Hạ viết:“Quân tử vụ bản,bản lập nhi đạo sinh.” (người quân tử hết lòng hết sức thực hiện việc căn bản quan trọng, một khi cơ sở căn bản đã được xây dựng rồi thì sự việc sẽ tự phát triển theo quy luật của sự việc). Sorai cũng nói thêm, chỉ những nhân vật có nhiều đức mới thực hiện tốt phương châm “Đại đức bất nhu nhàn, tiểu đức xuất nhập khả dã.” Ngoài ra, ông cũng nói Tống Nho không nhận thức được tầm quan trọng của lời khuyên này nên chỉ tìm kiếm cái tinh xảo và cho bài này gây ra tai hại cho đời. (Về chi tiết xin đón xem nội dung dịch chi tiết chương này của người dịch)
(7) Phần viết trong ( ) với khổ chữ nhỏ là do người dịch thêm vào theo lý giải của bản thân.Có thể nội dung của nguyên văn chỉ nói về đạo thánh nhân nhưng người dịch nghĩ rằng việc này cũng đúng cho các sự việc khác nên khai triển để quý độc giả suy xét thêm.
(8) Chương 2 thiên 1 Học Nhi sách Luận Ngữ viết như sau:
有子曰：其為人也孝弟，而好犯上者，鮮矣，不好犯上，而好作亂者，未之有也。君子務本，本立而道生，孝弟也者，其為仁之本與?
Hữu Tử viết: “Kỳ vi nhân dã, hiếu đễ nhi hiếu phạm thượng giả, tiển hỹ. Bất hiếu phạm thượng, nhi hiếu tác loạn giả, vị chi hữu dã. Quân tử vụ bản; bản lập nhi đạo sinh.Hiếu đễ dã giả, kỳ vi nhân chi bản dư?”
Về ý nghĩa của “Quân tử vụ bản; bản lập nhi đạo sinh” trong Luận Ngữ Trưng giải thích như sau:
– Tôi (tức Sorai) cho rằng Hữu tử trích dẫn từ lời người xưa “Hữu bản hữu mạt, vô mạc đạo dã”, nghĩa là “Đạo có gốc có ngọn, cái nào cũng là đạo”.
– Người quân tử tận sức bắt đầu thực hiện cơ sở căn bản (bản), các vị quan lại cấp thấp (hữu tư有司) hết lòng thực hiện cái ngọn (mạt); phận sự của mỗi vai trò khác nhau.
– Người ở địa vị trên thì chỉ huy thực hiện tất cả (thống đại統大) những cái lớn quan trọng nhưng khả năng của họ không thể thực hiện đến cả những điều nhỏ chi tiết hoặc để có hiệu quả đến khắp mọi nơi (lực hữu bất chu力有不周).
– Một khi cơ sở căn bản đã được thực hiện (bản lập) thì đạo (quy luật của sự việc) tự nó sẽ tiến hành theo quy luật tự nhiên, có chỗ chúng ta không thể cưỡng chế. Tỉ dụ giống như cỏ cây tự nhiên mọc lên sum sê um tùm không thể cưỡng lại. Do đó Hữu tử nói “đạo sinh”, ý nghĩa là như vậy.
Nội dung chương này quan trọng nên được xếp là bài thứ 2 trong sách Luận Ngữ. Chi tiết giải thích của Sorai cho bài trên, xin đón xem Luận Ngữ Trưng (Bài 1.2) của người dịch.
Tài liệu tham khảo
- Trách nhiệm biên tập Bitô Masahide (1983): Ogyu Sorai – Danh Trứ của Nhật Bản 16, Chuo Koron sha.
- Nhiều dịch giả/tác giả (1973): Ogyu Sorai – Nhật Bản Tư Tưởng Đại Hệ 36, Iwanami Shoten.
.jpg)
