18 thg 11, 2026

Món “xôi sắn” thời bao cấp - Tuệ Phong

Món “xôi sắn” thời bao cấp

Ngày xưa khó khăn, được đủ ăn là sướng lắm rồi, người ta không có đủ gạo để mà ăn nên nhiều khi phải ăn độn cả khoai, sắn thậm chí cả bo bo...

Dạo đó nhà tôi đông người lại toàn anh em giai, để đỡ gạo mẹ tôi hay luộc sắn hay khoai lang cho chúng tôi để ăn vào buổi sáng trước khi đi học. Nhiều hôm bà còn cầu kỳ chịu khó dậy sớm
để làm món “xôi sắn” cho mấy anh em chúng tôi ăn, gọi là xôi sắn cho nó sang thôi chứ kỳ thực đó là món sắn luộc, đến gạo tẻ còn chẳng có mà thổi cơm ăn bữa chính nữa là lại còn có gạo
nếp để mà thổi xôi..?

Nói thực bây giờ chẳng hiểu người ta giàu có cuộc sống đầy đủ nên nhiều khi có lẽ quên chứ 
ngày xưa sáng ra ngủ dậy được bát “xôi sắn” như thế là chúng tôi đã thấy sung sướng lắm rồi,cứ gọi là cười tít cả mắt.

Ngày đó khi tiết trời đã se lạnh, tôi còn nhớ cứ vào khoảng tháng 10 âm lịch trở ra đúng vào lúc vụ sắn thu hoạch, mẹ tôi hay mua về gọt vỏ và rửa sạch sau đó ngâm nước muối qua đêm cho
nó ra hết nhựa.

Sáng hôm sau bà dậy sớm lắm cho tất cả vào nồi luộc, sắn chín vừa tới dẻo và thơm lừng, bà đổ ra một cái rổ. Sau đó đem gỡ bỏ hết những cái sơ sắn ở giữa và bẻ nhỏ thành những miếng
vừa miệng ăn, áng chừng như khẩu mía là được. Rồi lại cho vào nồi đậy vung lại và “vần” nhỏ  lửa trên bếp để khi ăn cho nóng.

Chắc là hôm trước có mỡ vừa mới rán được nên có cả tóp mỡ, bà bắc chảo lên bếp rồi phi nắm hành hoa thái vụn cùng với chút mỡ cho thật thơm lên rồi bà đồ một bát nước mắn đã pha loãng vào, vặn nhỏ lửa và chưng lên cho thật dậy mùi.

Cái thứ nước mắm chưng thơm mùi hành phi và ngậy mỡ đó, lại thêm mấy cái tóp mỡ ròn ròn vào nữa nó có một sức quyến rũ thật là tuyệt vời.

Bắc chảo xuống rồi rắc thêm chút hạt tiêu là được, sắn nóng được đơm ra bát rưới nước mắm hành mỡ, điểm thêm mấy cái tóp mỡ béo ngậy ở trên nhìn thật là ngon và bắt mắt.

Mấy thằng tôi sáng ra ngủ dậy đói meo, bụng sôi òng ọc thằng nào cũng đánh thẳng cánh một bát vật xong rồi cắp cặp đi học.

Nghĩ đến bây giờ cuộc sống thật đầy đủ nên ăn cái gì cũng chẳng còn ngon nữa, người ta ăn xôi sắn với thịt băm thậm chí nếu muốn còn có cả ruốc và giò chả nữa.

Nhưng với chúng tôi ngày ấy được bát “xôi sắn” rưới hành mỡ thì đã là tuyệt vời lắm rồi.

Nhớ lắm một thời gian khó...

TG. hiện sống ở Đức

NK.Phi Ngọc Hùng chuyển

17 thg 11, 2026

100 từ dấu ngã trong tiếng Việt

 

100 từ dấu ngã trong tiếng Việt

1. Nhóm B – C – D
STT Từ Ví dụ
1 Bão Bão lớn đổ bộ.
2 Bãi Bãi biển đẹp.
3 Bẽ Bẽ mặt
4 Bẽ bàng Cảm thấy bẽ bàng.
5 Bẽn lẽn Cô bé bẽn lẽn.
6 Bỗng Bỗng nhiên trời mưa.
7 Bỡ ngỡ Cảm giác bỡ ngỡ.
8 Bữa Bữa cơm gia đình.
9 Cãi Cãi nhau.
10 Cũ Áo cũ.
11 Đã Đã làm xong.
12 Dã man Hành động dã man.
13 Dĩ nhiên Dĩ nhiên là được.
14 Diễn Diễn viên.
15 Dễ Dễ hiểu.
16 Dỗ Dỗ dành em bé.
17 Dũng cảm Người dũng cảm.
18 Giữ Giữ gìn sức khỏe.
19 Giã Giã từ quê hương.
20 Giũ Giũ sạch bụi.
2. Nhóm G – H – K – L
STT Từ Ví dụ
21 Gãy Cành cây gãy.
22 Gỗ Bàn gỗ.
23 Gỡ Gỡ rối.
24 Hãm Hãm phanh xe.
25 Hễ Hễ trời mưa là nghỉ.
26 Hững hờ Ánh mắt hững hờ.
27 Kẽ Kẽ hở.
28 Khẽ Nói khẽ.
29 Lẽ Lẽ phải.
30 Lễ Lễ phép.
31 Lỡ Lỡ hẹn.
32 Lũ Lũ lụt.
33 Lẫy Đòn gánh lẫy (từ địa phương).
34 Lãnh đạo Người lãnh đạo.
35 Lãng phí Không nên lãng phí.
36 Lãng mạn Tình yêu lãng mạn.
37 Lĩnh vực Lĩnh vực giáo dục.
38 Lõa Lõa thể.
39 Lõm Mặt đất lõm xuống.
40 Lõa lồ Sự thật phơi bày lõa lồ.
3. Nhóm M – N – R
STT Từ Ví dụ
41 Mãi Nhớ mãi.
42 Mãnh Mãnh liệt.
43 Mẫu Mẫu giáo.
44 Mãn Mãn nguyện.
45 Mẫn Mẫn cán.
46 Mẫn cảm Da mẫn cảm.
47 Mỡ Thịt mỡ.
48 Mũ Mũ bảo hiểm.
49 Mỗi Mỗi ngày.
50 Mẽ Màu mè, kiểu cách (mẽ).
51 Não Bộ não.
52 Nghĩa Tình nghĩa.
53 Nghĩ Suy nghĩ.
54 Ngã Bị ngã.
55 Ngỡ Ngỡ ngàng.
56 Ngẫu nhiên Gặp gỡ ngẫu nhiên.
57 Ngũ Ngũ hành.
58 Ngưỡng Ngưỡng cửa.
59 Ngẫm Ngẫm nghĩ.
60 Ngỗng Con ngỗng.
61 Nữa Một lần nữa.
62 Nhễ nhại Mồ hôi nhễ nhại.
63 Nhõng nhẽo Đứa trẻ nhõng nhẽo.
64 Nhẫn Nhẫn nại.
65 Rẽ Rẽ trái.
66 Rõ Rõ ràng.
67 Rỗi Rảnh rỗi.
68 Rũ Rũ bỏ.
4. Nhóm S – T – V – X
STT Từ Ví dụ
69 Sẵn Có sẵn.
70 Sẽ Ngày mai sẽ đến.
71 Sữa Sữa tươi.
72 Sĩ Học sinh, văn sĩ.
73 Sỗ sàng Ăn nói sỗ sàng.
74 Sững Đứng sững.
75 Sẫm Màu đỏ sẫm.
76 Tã Tã em bé.
77 Tĩnh Bình tĩnh.
78 Tĩnh lặng Không gian tĩnh lặng.
79 Tễ Từ trong tên riêng hoặc từ cổ.
80 Thõng Thõng tay.
81 Thỏa mãn Cảm thấy thỏa mãn.
82 Thũng Phù thũng.
83 Vã Mồ hôi vã ra.
84 Vẽ Vẽ tranh.
85 Vĩ Vĩ đại.
86 Võ Võ thuật.
87 Vũ Vũ trụ.
88 Vững Vững vàng.
89 Vỡ Vỡ ly.
90 Vẫy Vẫy tay.
91 Vẫn Vẫn còn.
92 Vãng Vãng lai.
93 Vĩnh Vĩnh viễn.
94 Xã Xã hội.
95 Xõa Xõa tóc.
96 Xẵng Xẵng giọng.
97 Nghễnh Nghễnh ngãng.
98 Ngãng Nghễnh ngãng.
99 Giễu Giễu cợt.
100 Diễu Diễu hành.
Chúc viết đúng Chính tả

(FB.Phan Trần Đức, K.3 - SPSG )

ADAM SMITH NGHĨ GÌ VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TƯ LỢI ( DĐ.Khai Phóng )

 Biên soạn: Tôn Thất Thông – Hiệu đính: Hoàng Lan Anh

Mới thoạt nhìn, hai khái niệm này dường như mâu thuẫn nhau và khó lòng hòa giải với nhau. Đạo đức là chủ đề quán xuyến trong tác phẩm “Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý”. Đạo đức đó đặt trên nền tảng về một phẩm hạnh cao nhất của con người, ấy là quan niệm của Smith về bản chất con người dựa trên sự đồng cảm. Trong lúc đó, tác phẩm “Phồn vinh các Quốc gia” được xây dựng trên lý thuyết kinh tế thị trường, nơi đó tư lợi được xem là động lực của mọi hành vi chi phối các tác nhân kinh tế. Liệu Smith có giải quyết ổn thỏa mối mâu thuẫn này để tạo ra những hành vi mang tính chất hòa giải hay không?

Trong một bài trước đây, chúng ta đã khảo sát mối liên hệ giữa hai khái niệm này, nhưng chỉ mới xem xét trên quan điểm đạo đức học. Giờ đây, chúng ta thử xét xem hai khái niệm này liên hệ tương giao thế nào trên bình diện kinh tế.

Adam Smith có một câu nói phổ biến và được trích dẫn rất nhiều: “Không phải từ lòng nhân từ của người bán thịt, người nấu bia, hay người làm bánh mì mà chúng ta mong đợi bữa ăn ngon của mình, mà là từ sự quan tâm của họ đến lợi ích của chính họ. Chúng ta không tìm kiếm lòng nhân từ của họ, mà là nói đến lòng vị kỷ của họ; chúng ta không bao giờ nói với họ về những nhu cầu của chính chúng ta, mà là nói về lợi ích của họ[1]”.

Smith muốn nói gì qua những dòng chữ ấy? Giới tiêu thụ đi mua bánh mì thì ai cũng muốn có bánh mì ngon, dòn, giá rẻ. Người bán hàng tất nhiên phải tìm cách thỏa mãn mong muốn của người mua, có như thế mới giữ chân khách hàng lâu dài. Ngoài ra, người thợ bánh mì luôn luôn cố gắng giữ cho chất lượng ngày càng được nâng cao, anh ta còn tìm cách mua nguyên liệu rẻ để giảm giá bán hòng làm khách hàng thỏa mãn. Điều đó không hề xuất phát từ cảm tình của anh ta với khách hàng, lại càng không liên quan đến lòng nhân từ của anh ta, mà mục đích lớn nhất là bán được nhiều hàng, một hành vi xuất phát từ lòng vị kỷ để thỏa mãn tính tư lợi của nhà sản xuất.

Để bổ sung, kinh tế gia TS Ha-Joon Chang người Hàn Quốc nhận xét về đoạn văn nói trên của Smith: “Từ đó bắt đầu một huyền thoại cho rằng, cá nhân là ích kỷ và chỉ biết chạy theo tư lợi. Theo họ, đó là động cơ quan trọng nhất, thậm chí là duy nhất. Adam Smith có góc nhìn khác hơn những môn đồ về sau. Ông thấy rằng con người là một thực thể phức tạp hơn nhiều; ông cho rằng những vấn đề đó có thể tách rời ra nhau để xem xét, nhưng công bằng mà nói, riêng trong phạm vi kinh tế, tính tư lợi quả là động lực lớn nhất[2]”.

Như thế, các hành vi mua bán ở trên có tính đạo đức hay không? Câu trả lời là có. Sự tương giao này xuất phát từ mối đồng cảm ngầm ẩn mà hai bên dành cho nhau trước khi thực hiện hành vi mua bán. Người mua đặt mình vào hoàn cảnh người bán để nhận biết giá nào mà cả hai bên chấp nhận được, trước khi bước vào cửa hàng. Người bán cũng đặt mình vào vị trí người mua để hiểu những đòi hỏi về chất lượng, về túi tiền người mua, những điều mà anh ta sẵn sàng đáp ứng. Chính phẩm hạnh “đồng cảm” trong đạo đức con người đã đưa hai tác nhân xa lạ đến với nhau để thực hiện một hành vi kinh tế. Cả người mua lẫn người bán đều có một quyết định thuần lý, không những cho sáng kiến kinh tế mà còn cho ý tưởng đạo đức quan trọng nhất của Smith để nói rằng, tư lợi cũng mang tính chất đạo đức: Lợi ích người bán tất yếu cũng mang lại lợi ích cho người mua, hay nói một cách bao quát hơn, tính tư lợi của người thợ bánh mì cũng vô hình trung phục vụ cho hạnh phúc của cộng đồng, vốn dĩ đang có nhu cầu về một bữa ăn ngon.

Dưới mắt nhìn của Smith, việc mỗi cá nhân theo đuổi lợi ích riêng không có gì đáng chê trách, nếu nó không bị thúc đẩy bởi tính ích kỷ hay tính vụ lợi bất chính. Không những thế, hành vi phục vụ cho tư lợi có thể mang lại những tác động tích cực cho người khác, nếu được đặt trong những điều kiện thích hợp. Lấy thí dụ, một doanh nhân có tham vọng được sống sung túc hơn người khác, lúc đứng ra thành lập doanh nghiệp có thể trước hết chỉ muốn bảo đảm sinh kế cho gia đình và thu thêm nhiều lợi nhuận. Nhưng để đạt được mục đích đó, doanh nhân phải mạo hiểm đầu tư, phải thuê mướn công nhân, tạo ra công ăn việc làm, bảo đảm phúc lợi cho đời sống công nhân, cung cấp hàng hóa dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của cộng đồng. Nói cách khác, việc phục vụ cho tư lợi của doanh nhân cũng mang lại nhiều lợi ích khác cho cộng đồng một cách vô thức, điều mà Smith đã nhận xét rằng, “Mỗi doanh nhân đều nỗ lực hết sức để làm cho doanh thu hàng năm của họ cao nhất có thể. Anh ta thực chất không hề có ý định thúc đẩy lợi ích công cộng, cũng không biết mình đang thúc đẩy nó đến mức nào[3]”. Điều này chính là ý nghĩa sâu xa nhất của “bàn tay vô hình” trong hoạt động kinh tế thị trường.

Nhưng không riêng phía doanh nhân, mà cả người mua cũng tham gia gián tiếp vào lợi ích cộng đồng, mặc dù hành vi mua hàng chỉ để thỏa mãn nhu cầu tiêu thụ của cá nhân mình, không hơn không kém. Vậy lợi ích cộng đồng ở đâu? Khi càng nhiều người mua hàng, doanh nghiệp sẽ đạt thêm doanh thu, họ trở nên giàu có, anh ta sẽ trích bớt một phần lợi nhuận để tái đầu tư sản xuất, để mở thêm chi nhánh, xây thêm xí nghiệp sản xuất, tạo thêm công ăn việc làm cho nhân viên mới, như thế vô hình trung góp phần vào phúc lợi cộng đồng. Cả doanh nhân và khách hàng đều vô thức tham gia vào quá trình đó! Nghịch lý này không dễ được sự đồng tình của mọi người. Mua hàng để tiêu thụ, làm giàu cho doanh nhân mà cũng được xem là đạo đức, là phục vụ cộng đồng hay sao?

Trong sự trao đổi hàng hóa trên thị trường, nếu có sự lựa chọn, tâm lý con người ai cũng sẽ ưu tiên chọn “nhiều hơn, đẹp hơn, ngon hơn” chứ không ai chịu chọn thứ “ít hơn, xấu hơn, kém hơn”. Bản tính tự nhiên này của con người sẽ mang lại cho chúng ta một chuẩn mực sống cao hơn, đẹp hơn. Điều này không có gì sai trái, thậm chí nó làm cho đời sống cộng đồng thường xuyên được nâng lên một trình độ cao. Goethe thâm chí còn kêu gọi: “con người hãy cao quý, hữu ích và nhân hậu”, một lời kêu gọi về bản chất con người thật dễ chịu biết bao.

Như vậy, tư lợi không còn là một thói xấu hay một hình thức tham lam như cách suy nghĩ trong các xã hội tiền tư sản, mà mang ý nghĩa tích cực. Ở phương diện này, Smith cũng là một nhân vật đứng giữa hai thời đại. Sự tương tác giữa các lợi ích cá nhân rốt cuộc dẫn đến lợi ích chung, nhờ bàn tay vô hình của thị trường. Smith sống trong giai đoạn giao thoa giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại, trong giai đoạn mà lý thuyết kinh tế hiện đại chưa ai đề cập đến. Khái niệm “tư lợi” theo cách hiểu ngày nay chỉ mới hình thành trong thế kỷ XVII và XVIII. Trước đó, thuật ngữ này mang một ý nghĩa khác, chỉ liên quan đến tiền lãi hoặc phần tham gia vào một hoạt động kinh tế nào đó. Trong quá trình chuyển đổi, nó dần dần trở thành biểu hiện cho quan niệm rằng hành vi con người được hường dẫn bởi đạo đức.

Không ai phủ nhận rằng, tư lợi là động lực mạnh mẽ nhất thôi thúc doanh nhân hành động bằng hết năng lượng của mình. Tuy nhiên, dù động lực đó là quan trọng, nhưng chúng phải là những động lực đúng đắn. Và ngay cả trong một thế giới có các động lực hoạt động hiệu quả, cá nhân vẫn không thể chỉ lấy các động lực được thiết lập đó để biện minh cho quyết định cá nhân của mình. Bản thân họ vẫn phải chịu trách nhiệm về mọi chuyện xảy ra cho xã hội xuất phát từ quyết định của mình. Ngay từ đầu, Adam Smith đã bổ sung một khía cạnh đạo đức vào phân tích của mình, theo đó doanh nhân hành động vì động cơ tư lợi. Nhưng doanh nhân cũng quan tâm đến danh tiếng tốt đẹp trước khách hàng của mình, bởi điều đó làm tăng cơ hội của họ. Triết gia đạo đức Smith tin vào một thứ đạo đức bẩm sinh trong mỗi con người, giúp bảo vệ họ không bước chân sang ranh giới bên kia của chuẩn mực đạo đức[4].

Tác phẩm Lý thuyết về cảm xúc luân lý của Adam Smith cho thấy đạo đức và lợi ích cá nhân không nhất thiết phải đối lập nhau. Con người không hoàn toàn vị tha cũng không hoàn toàn ích kỷ. Họ vừa có những lợi ích riêng, vừa có khả năng thấu hiểu cảm xúc của người khác, xem xét lại hành vi của bản thân một cách có phê phán và định hướng hành động theo chuẩn mực đạo đức.

Tư lợi dựa trên tình yêu bản thân tự nhiên – chứ không phải sự ích kỷ hay tính vụ lợi – mới là nền tảng vững chắc của một trật tự tự nhiên. Nó không chỉ là điều cốt lõi cho động lực phấn đấu trong đời sống kinh tế. Ở bất cứ đâu, nơi con người hành động và suy nghĩ, trong chính trị, nghệ thuật, khoa học, thậm chí trong các vấn đề xã hội và tôn giáo, hành động hướng về bản thân đều mang ý nghĩa quyết định. Trưởng thành từ tình yêu bản thân tự nhiên, hành động hướng về bản thân chính là động lực của sự phát triển cá nhân, nhờ đó nó đồng thời vô tình thúc đẩy sự thịnh vượng của cộng đồng hay của quốc gia, mà bản thân mình không hề hay biết, cũng không phải mình đã làm việc đó với chủ tâm từ trước[5].

Con người cần được phép theo đuổi lợi ích của riêng mình, nhưng đồng thời phải nhận thức rằng mình là một phần của cộng đồng và cần học cách đánh giá hành vi của bản thân từ góc nhìn của người khác. Ở đây, chúng ta có thể ôn lại lại khái niệm “người quan sát không thiên vị” trong tác phẩm “Lý thuyết”. Người quan sát này có thể là một con người ở bên ngoài tự thân, nhưng cũng có thể là con người đạo đức tiềm ẩn từ bên trong chính mình. Dù đang theo duổi tư lợi, con người cũng nên chú ý đến người quan sát không thiên vị, để xem vị “quan tòa” này phán xét hành vi tư lợi có vượt quá chuẩn mực đạo đức hay không.

Trong mọi hành vi kinh tế, con người luôn đứng ở trung tâm, và đi kèm với con người là xu hướng tư lợi, đôi lúc có chút lòng tham. Dưới tác động của cả hai động lưc ấy, nó cũng là biểu hiện của việc chúng ta có khả năng làm cả điều thiện lẫn điều ác. Do đó, các quyết định của con người dẫn đến kết quả trên thị trường tốt lẫn xấu. Việc quy trách nhiệm hoàn toàn những điều này cho thị trường hoặc chủ nghĩa tư bản là không công bằng với hình ảnh con người tự quyết định của chúng ta. Với trật tự cạnh tranh – trong đó hoạt động của từng thành viên kinh tế được bảo đảm dựa trên các nguyên tắc kinh tế thị trường – chủ nghĩa trật tự tự do cung cấp trật tự đã được kiểm chứng nhiều nhất cho đến nay để thăm dò thành công khát vọng hướng tới “nhiều hơn, đẹp hơn, tốt hơn”: bằng cách kìm hãm sự tàn phá của lòng tham và nâng cao lợi ích bản thân mà không làm tê liệt sức mạnh sáng tạo của chúng[6].

Giáo sư Nicholas Phillipson từng so sánh vai trò của Adam Smith trong kinh tế học với Isaac Newton trong ngành khoa học tự nhiên. Giống như Newton, Smith đã khám phá một nguyên lý, một định luật về sự chuyển động chi phối ngành kinh tế học sau này. Sử gia kinh tế Lord Robert Skidelsky nhận xét một cách chính xác hơn: “Trong kinh tế, học thuyết về tư lợi là một phiên bản tương ứng của nguyên lý trọng lực trong vật lý, để từ đó có thể tạo nên trạng thái cân bằng. Nếu tất cả mọi người đều có quyền tự do tuyệt đối trên thị trường để theo đuổi tư lợi, thì chính họ sẽ tạo nên trạng thái cân bằng, một sự cân bằng tối ưu tương ứng với sự cân bằng của các vật thể trên trái đất trong sự chuyển động tự do. Tôi nghĩ rằng trên góc độ này, sự so sánh tương tự giữa vật lý và kinh tế rất phù hợp, nhưng đồng thời cũng bỏ quên thực tế là con người hành xử với nhau như thế nào[7]”.

Tuy nhiên, cũng vì sự sắc sảo kèm theo lập luận thuyết phục trong lý thuyết của Adam Smith, mà con người trong thời hiện đại đã thần thánh hóa khái niệm tư lợi. Tại Hoa Kỳ ở đầu thế kỷ 20, tính tư lợi thậm chí còn được tuyên dương như là triết học đạo đức. Với tư tưởng này, nước Mỹ đã xây dựng đất nước của họ thành một pháo đài của chủ nghĩa cá nhân trong kinh tế.

Hậu quả từ loại tư tưởng đó như thế nào? Kinh tế gia Ha-Joon Chang nhận xét rất lo âu: “Lối suy nghĩ như thế có tác dụng phá hoại rất lớn lên xã hội Mỹ, nhất là trong vài thập niên cuối của thế kỷ XX. Nó thần thánh hóa tư lợi, làm cho người ta nghĩ rằng, những động lực khác, cảm xúc khác, giá trị đạo đức khác chỉ là những điều thứ yếu, những điều chỉ có giá trị cho những người ngu xuẩn, những người thấp kém. Từ đó một hệ thống được xây dựng, trong đó người ta chờ đợi từ mỗi người nên hiểu rằng, những khuôn khổ cộng đồng khác hoàn toàn không đáng kể. Con người được khuyến khích là, họ nên lo trước hết cho quyền lợi cá nhân. Và hậu quả của mô hình xã hội đó chúng ta phải nhận lãnh cho đến ngày nay[8]”.

***

Không ai nghi ngờ rằng, Smith là tổ phụ của chủ nghĩa tư bản, và hầu như ai cũng biết đến tác phẩm kinh điển “Phồn vinh các Quốc gia”, nhưng mấy ai đã từng đọc tác phẩm “Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý” xuất bản trước đó 17 năm? Ngoài nhãn quan kinh tế đã biết, thực tế có một Adam Smith khác mà ít người để ý. Ai đã từng đọc tác phẩm “Lý thuyết” ắt sẽ hiểu Adam Smith hơn và nhận thức về Phồn vinh cũng chính xác hơn. Mỗi biện giải kinh tế của Smith đều có ít nhiều liên hệ đến nhân sinh quan đạo đức được diễn đạt trong tác phẩm “Lý thuyết”. Ông xem tác phẩm đó còn quan trọng hơn cả “Phồn vinh”. Ông chưa bao giờ tưởng tượng rằng, chủ nghĩa tư bản được diễn đạt trong tác phẩm “Phồn vinh” có thể đạt đến thành công mà không có nền tảng đạo đức đi kèm.

Nền tảng đạo đức đó được Smith gọi là cảm xúc luân lý, và chúng ta ngày nay gọi là phẩm hạnh. Chính phẩm hạnh cộng đồng và phẩm hạnh của từng cá nhân riêng lẻ là những nhân tố cần thiết để kiến tạo một chủ nghĩa tư bản lành mạnh. Linh hồn của hai tác phẩm nói trên biểu hiện hai con người, tạm gọi Adam Smith kinh tế với tư cách là lý thuyết gia kinh tế và Adam Smith đạo đức là triết gia đạo đức học. Trong thực tế, hai con người này từ đầu đã hợp nhất làm một. Tiếc thay, chúng ta phải đau đớn thừa nhận rằng, tác phẩm Phồn vinh và Lý thuyết – hay nói cách khác, Adam Smith kinh tế và Adam Smith đạo đức – đã bị tách rời nhau và trong thế giới học thuật, chúng ta hôm nay hầu như không thấy một sự liên hệ nào nữa. Thậm chí cho đến ngày nay, rất nhiều người chỉ thấy một nửa con người Adam Smith.

Để hiểu một cách thấu đáo tư duy kinh tế của Smith, chúng ta cần hợp nhất hai con người Adam Smith lại với nhau thành một. Trong chủ đề đạo đức và tư lợi, sự hợp nhất đó càng cần thiết hơn bao giờ hết.

./.

Tôn Thất Thông & Hoàng Lan Anh, Tháng 11/2026


Xem thêm các bài viết và dịch của Tôn Thất Thông & Hoàng Lan Anh

***

Tài liệu tham khảo
  1. Rousseau, Jean-Jacques (1): Vom Gesellschaftsvertrag oder Grundsätze des Staatsrechts. ISBN 978-3-15-001769-2. Bản dịch của Hans Brockard từ nguyên tác tiếng Pháp: Du Contrat Social ou Principes du Droit Politique.
  2. Rousseau, Jean-Jacques (3): The Social Contract. ISBN 978-1-85326-781-9. Bản dịch của H. J. Tozer từ nguyên tác tiếng Pháp: Du Contrat Social.
  3. Schäfer, Matthias: Zwichen Eigennutz und Gier (Giữa tư lợi và long tham). KAS Politische Meinung
  4. Smith, Adam (1): An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Khảo sát bản chất và nguồn gốc sự phồn vinh của các quốc gia). ISBN 978-01-9283-546-8 hoặc 01-9283-546-7.
  5. Smith, Adam (2): The Theory of Moral Sentiments (Lý thuyết về cảm xúc luân lý). ISBN 0-486-45291-3.
  6. Starbatty, Joachim: Klassiker des ökonomischen Denkens (Những tác giả kinh điển về tư tưởng kinh tế). ISBN 978-3-86820-126-0.
  7. Thieme, Sebastian: Mythos Adam Smith (Huyền thoại Adam Smith) – Open Access Repository – http://www.ssoar.info.
  8. Ziegler, Walther (ROUSSEAU): Rousseau trong vòng 60 phút. Nhà xuất bản Hồng Đức và Văn Lang 2019. ISBN 978-604-9948-31-2.
    Tủ sách “Những nhà tư tưởng lớn” (Tô Tuấn Lưu dịch từ bản tiếng Đức: Rousseau in 60 Minuten. ISBN 978-3-7347-2555-5).
  9. Ziegler, Walther (SMITH): Smith trong vòng 60 phút. Nhà xuất bản Hồng Đức và Văn Lang 2019. ISBN 978-604-9948-30-5.
    Tủ sách “Những nhà tư tưởng lớn” (Tôn Thất Thông dịch từ bản tiếng Đức: Smith in 60 Minuten. ISBN 978-3-7347-8157-5).
  10. Ziv, Ilan – Phim tài liệu trên ARTE.TV: Adam Smith und Wohlstand der Nationen (Adam Smith và Phồn vinh các Quốc gia).

Ghi Chú


[1] Xem A. Smith (1) trang 22 – Quyển I, Chương II.


16 thg 11, 2026

10 "KỸ XẢO" NHỎ THÔI NHƯNG ĐỦ DÙNG.

 


10 "KỸ XẢO" NHỎ THÔI NHƯNG ĐỦ DÙNG.
1. NẾU BẠN BIẾT TỎNG CÂU TRẢ LỜI ĐẤY LÀ NÓI DỐI:
… Thì đừng nói gì hết. Đừng quát tháo, đừng giận dữ. Cứ nhìn thật lâu vào mắt người đó và im lặng.
Động tác này sẽ khiến đối phương cảm thấy “Nhột" và tội lỗi.
Một là họ sẽ im lặng, mà sự im lặng thì đồng nghĩa với việc biết chắc mình không thể nói dối được nữa.
Hai là họ sẽ thú nhận.
2. NẾU AI ĐÓ ĐANG QUÁT VÀO MẶT BẠN:
… Thì bạn hãy kiềm chế một chút, và đừng quát lại, cũng đừng gay gắt.
Hãy biểu lộ rằng, bạn khá bất ngờ khi bị quát tháo, nhưng không vì vậy mà bạn mất bình tĩnh và cư xử không phép tắc như họ.
Biểu hiện này sẽ giúp không khí bớt căng thẳng hơn và có thể, chính người quát tháo ấy sẽ là người xin lỗi bạn trước, vì thái độ không tốt.
3. NẾU AI ĐÓ ĐANG CHUẨN BỊ PHÊ BÌNH HAY NHẬN XÉT TIÊU CỰC VỀ BẠN:
… Thì hãy nhẹ nhàng đứng hoặc ngồi sát bên họ, thu hẹp gần nhất khoảng cách có thể.
Hành động này sẽ khiến họ lưu ý hơn lời ăn tiếng nói và có lối nhận xét kiềm chế hơn, bớt tiêu cực hơn.
Nếu bạn đứng quá xa, họ sẽ cảm thấy cần "Xả" rất nhiều lời chê về bạn.
4. KHI BẠN THẤY CĂNG THẲNG, LO LẮNG VÀ MUỐN THƯ GIÃN:
… Thì hãy ăn. Không phải ngẫu nhiên mà một số người lo lắng thì thường hay nhai kẹo cao su, việc nhai sẽ tiết ra một hoocmon giúp bạn giảm căng thẳng.
Động tác ăn sẽ giúp ôn hòa mọi chuyện. Không phải bữa ăn là thời điểm chúng ta thư giãn và thấy yên bình nhất trong ngày sao?
5. KHI BẠN THẤY CĂNG THẲNG TRƯỚC MỘT BUỔI PHỎNG VẤN:
… Thì hãy hít 3 hơi thật sâu, chẳng phải bạn đã chuẩn bị kĩ lưỡng rồi sao? Bình tĩnh, tự tin mà thể hiện thôi. Kết quả thế nào thì mình cũng không phải tiếc gì cả.
6. NẾU BẠN MUỐN GÂY CHÚ Ý VỚI NGƯỜI BẠN THÍCH:
… Hãy nhìn chăm chăm vào bất cứ thứ gì “Có vẻ là đang ở sau vai người đó”.
Khi nhận được tín hiệu và họ đưa mắt nhìn lại bạn, hãy nhìn thẳng vào mắt họ và mỉm cười nhẹ. Hoàn hảo.
7. MUỐN BIẾT AI ĐÓ THÍCH MÌNH HOẶC CẶP NÀO ĐANG THÍCH NHAU:
… Thì hãy nhìn phản ứng của họ trong một nhóm, vào lúc mà cả nhóm đang cùng bật cười vì một câu chuyện nào đó. Khi cười, phản xạ của chúng ta sẽ đưa mắt đến người mà chúng ta thầm thích hoặc có thiện cảm. Bằng cách này, bạn sẽ phát hiện ra vô số điều thú vị đấy.
8. KHI MUỐN BẮT ĐẦU PHÁT TRIỂN MỘT MỐI QUAN HỆ TỐT ĐẸP VỚI AI ĐÓ:
… Thì hãy luôn mỉm cười và tỏ vẻ vui vẻ mỗi khi gặp họ. Gọi tên họ một cách chuẩn xác và nhẹ nhàng, chỉ hỏi 1-2 câu xã giao cần thiết và số lượng câu hỏi cũng như nội dung sẽ tăng dần theo thời gian.
Luôn nhớ tử tế – đừng có mà đùng một ngày đẹp trời, người ta chào bạn xong bị bạn “Bơ đẹp”.
9. NẾU CÔNG VIỆC CỦA BẠN LUÔN PHẢI TIẾP XÚC VÀ NÓI CHUYỆN VỚI MỌI NGƯỜI Ở VĂN PHÒNG:
… Thì hãy đặt một tấm gương sau lưng bàn ngay tại bàn làm việc. Khi ai đó đến nói chuyện với bạn, họ sẽ "Vô tình” nhìn vào gương và thấy sự phản chiếu khuôn mặt họ.
Lúc này, tâm lý con người sẽ chỉ muốn hình ảnh trong gương kia là một hình ảnh dễ chịu, đáng mến.
Vì vậy, họ sẽ tự động cư xử đúng mực với bạn.
10. KHI CẦN THỎA THUẬN YÊU CẦU HOẶC RA ĐIỀU KIỆN GÌ ĐÓ VỚI NGƯỜI KHÁC:
… Hãy phóng đại điều kiện thỏa thuận đó lên một bậc và nói với một tông giọng hơi cao. Lúc này, người đối diện chắc chắn sẽ từ chối.
Lúc đó, bạn hãy hạ giọng và đưa ra một yêu cầu “Có vẻ” thấp hơn (Nhưng thực ra, nó lại chính là yêu cầu ban đầu của bạn), đa số họ sẽ đồng ý.
Con người có xu hướng chấp nhận những điều kiện nhỏ hơn những thứ to lớn khác mà họ từng từ chối.
Sưu tầm.
TRẦN PHONG VŨ
....

15 thg 11, 2026

BTC NGÀY HỌP MẶT 01/01/2027. - GIA ĐÌNH SƯ PHẠM SÀI GÒN.


 
BTC NGÀY HỌP MẶT

01/01/2027.
THÔNG TIN NỘI BỘ
(V/V họp mặt ngày truyền thống).
Sau 4 buổi họp và làm việc giữa quý thầy cô và BĐD, nay GĐ SPSG xin chánh thức thông báo như sau:
- BUỔI HỌP MẶT TRUYỀN THỐNG CỦA GĐ SPSG SẼ ĐƯỢC TỔ CHỨC
1/ THỜI GIAN:
Lúc 8 giờ sáng
ngày thứ Sáu
01/01/2027.
2/ ĐỊA ĐIỂM
Nhà hàng Kim
Thanh 141 đường
Bắc Hải, phường
Diên Hồng ( Q.10).
3/ LỆ PHÍ THAM DỰ:
350.000₫/1người
4/ THỜI GIAN GHI TÊN THAM DỰ:
Từ 15/11/2026 đến hết ngày 20/12/2026
CÁCH THỨC GHI TÊN THAM DỰ:
1- đăng ký ghi tên
nơi trưởng ban đại
diện khoá hoặc đk
với BTC được công
bố sau đây.
2- đóng tiền có thể chuyển khoản vô tài khoản của Cẩm Vân hoặc Phùng Tuyết Minh hoặc đóng trực tiếp ngay ngày họp.
DANH SÁCH BAN TỔ CHỨC CUỘC HỌP NGÀY 01/01/2027.
1/
C. Phạm Ngọc Hạnh (K4). Trưởng ban
đt: 0984.183.596
2/
A. Vũ Ngọc Chuẩn (K5)
đt 0908.597.246
3/
A. Hàng Tỵ (K7)
0914.579.080
4/
A. Kim Vinh (K7)
0913.776.030
5/
C. Ngọc Yến (K9)
0907.361.082
6/
C. Lê Thị Sáu ( K.9)
Phụ trách đk cho các anh chị ở Tây Ninh.
đt: 0909.970.105
7/
Hồ Thị Cẩm Vân (K11)
0938.264.941
TK : 0441000651038
NH VietComBank.
8/
A. Nguyễn Phúc Nguyên
(k11).
Đt 0908.692.828
9/
A. Nguyễn Bá Sang (K11)
0349.340.537
10/
A. Phạm Kim Sơn ( K12
0935.079.840
12/
C.Đặng Thị Khuyên(K12)
0376.592.464
13/
C. Phùng Thị Tuyết Minh(K13)
0902.303.140
Tk:104882158596
NH VietinBanj
14/
Trần Ngọc Nghĩa (K13)
0792.121.219
Saigon, ngày 12/11/2026
T.U.N Trưởng Ban.
Thư Ký
Hồ Thị Cẩm Vân
Ẩn bớt

SƠ LƯỢC VỀ THIÊN 18 HỌC KÝ CỦA SÁCH LỄ KÝ




 SƠ LƯỢC VỀ THIÊN 18 HỌC KÝ CỦA SÁCH LỄ KÝ


Nguyễn Sơn Hùng


***

Lời thưa trước

Trong quá trình tìm hiểu ý nghĩa của 1 câu trích dẫn từ thiên 18 Học Ký sách Lễ Ký để biên tập phần Ghi Chú của Biện Đạo (Bài 15), người viết rất ngạc nhiên về nội dung của thiên này: có những nội dung rất đáng để chúng ta suy ngẫm và phát huy thêm về việc học. Điều mà người viết lấy làm lạ và đáng tiếc là sách Lễ Ký rất ít được người Việt Nam chúng ta quan tâm! Có lẽ 2 lý do chính là, 1) Vì cho rằng sách này chỉ viết về nghi thức rườm rà phiền toái về hình thức; 2) Vì ngôn từ trong sách rất khó hiểu! 

Sách biên dịch tiếng Việt hình như chỉ có tác phẩm biên dịch của ông Nguyễn Tôn Nhan được nhà xuất bản Văn Học xuất bản vào năm 1999. Tuy nhiên sau khi tìm hiểu sơ lược tác phẩm biên dịch này, người viết mới biết sách chỉ dịch có một phần của nguyên tác, tỷ lệ cụ thể được biên dịch sẽ giới thiệu trong dịp khác. Nhờ đọc tác phẩm của Matsushita Kônosuke (1) (2) và Biện Đạo của Ogyuu Sorai người viết mới biết được tầm quan trọng của lễ và từ đó có ý định tìm hiểu thêm nội dung của sách Lễ Ký.

Qua quá trình tìm hiểu sơ bộ sách Lễ Ký, người viết phát hiện ngoài phần lớn nói về các lễ nghi, đặc biệt về tang chế, còn có những nội dung rất quan trọng về ý nghĩa của lễ, và đó cũng là những lý do mà các thánh vương cổ đại đặt ra lễ nhạc để xây dựng và quản lý xã hội con người sống an vui và trường tồn. Một thí dụ cụ thể, thiên 18 Học Ký này cho chúng ta biết tại sao các thánh vương cổ đại xem trọng việc học và giáo dục. Mặc dù do tiến bộ của khoa học, kỹ thuật và xã hội có những nội dung không còn thích hợp nhưng những cơ sở căn bản mà thiên này nói về việc học và giáo dục vẫn còn đáng được tham khảo và duy trì để khai triển thêm.

Phải nói ngôn từ trong thiên này nói riêng và cả toàn tác phẩm Lễ Ký nói chung rất khó hiểu, nhiều học giả có những giải thích khác nhau. (Do đó, có nhiều điểm nội dung dịch giải của ông Nguyễn Tôn Nhan không giống với phần đông các dịch giả Nhật Bản). Mặc dù vậy người viết vẫn nghĩ rằng cốt lõi của toàn thiên đáng để tham khảo, suy ngẫm thêm để áp dụng hoặc khai triển thêm. Người viết tin rằng biết được cách hiểu của nhiều người không phải vô ích. 

Trong bài này, phần tóm tắt nội dung của toàn thiên, người viết căn cứ vào bản biên dịch và chú giải của giáo thụ Takeuchi Terao, những chỗ vẫn  không hiểu hoặc không đồng ý thì tham khảo thêm sách Lễ Ký Quốc Tự Giải của Katsura Gojuurô (1868~1938, hiệu Koson (Hồ Thôn)). Căn cứ vào nội dung tóm tắt này, người viết sẽ tiếp tục tìm hiểu ý nghĩa của nội dung nguyên tác chi tiết. 


Tóm tắt 

Nội dung thiên 18 Học Ký nói về (1) Hiệu quả của giáo dục và học vấn, (2) Mục đích giáo dục cấp đại học ở cổ đại, (3) Phương châm giáo dục nên theo và khuyết điểm cần tránh, (3) Các điều trọng yếu mà thầy dạy và người học cần nên ghi nhớ.

Toàn thiên gồm có 11 tiết. Bản biên dịch của Nguyễn Tôn Nhan biên dịch các tiết 1~ 6 và phần đầu tiết 7 (phần cuối của tiết 4 cũng không được dịch).


Đại ý

 Đại ý của các tiết có thể tóm tắt như Bảng 1.


Bảng 1 Đại ý của 11 tiết trong thiên 18 Học Ký sách Lễ Ký

Tiết

Đại ý

1

Hiệu quả của giáo dục và học vấn

Để biến đổi dân chúng sống theo phong tục tốt đẹp nhất định phải nhờ vào giáo dục và học vấn.

2

Có học mới biết sống tốt và phục vụ tốt xã hội.

- Giống như ngọc không được mài dũa thì không thành ngọc quý thật sự, con người không được giáo dục và học hành đúng thì không thành con người đúng và xã hội không được an vui. Do đó các vị thánh vương cổ đại đều lấy việc giáo dục dân làm ưu tiên.

- Có học mới biết kiến thức bản thân không đủ, có dạy người mới biết việc dạy người rất khó. Có biết không đủ và khó mới biết phản tĩnh và gắng sức tự học tập thêm. 

- Dạy người học cũng giúp ích việc học của bản thân người dạy.

3

Mục đích bậc đại học cổ đại là để đào tạo tài năng phục vụ việc biến đổi xã hội sống theo phong tục tốt đẹp.

- Trường học cổ đại gồm có các cấp bậc: Thục (mỗi 25 hộ), Tường (mỗi 500 hộ), Tự (mỗi 12,500 hộ), Học (cả nước, cấp đại học).

- Cấp đại học gồm 10 năm. Mỗi năm đều có nhập học. Sau khi vào học, mỗi 2 năm thi 1 lần. Học đến 8 năm gọi là tiểu thành. Học đến 10 năm gọi là đại thành, tốt nghiệp bậc đại học, được xem là đủ khả năng phục vụ việc biến đổi dân chúng sống theo phong tục tốt đẹp.

4

Phương châm giáo dục chủ yếu ở cấp bậc đại học: tạo cho học sinh có tinh thần biết tự ý thức học tập theo năng khiếu và sở thích của mình.

Các nghi lễ thực hiện khi nhập học và phương châm giáo dục ở bậc đại học có 7 mục đích sau:

1) Lễ bái các tiên sư: nhằm dạy học sinh tinh thần tôn trọng việc học tập; 2) Luyện tập học sinh ca hát 3 thiên Tiểu Nhã của kinh Thi: để học sinh ý thức vào học bậc đại học là bắt đầu của việc ra làm quan phục vụ xã hội; 3) Khi bắt đầu vào đại học, nhà trường đánh trống tập hợp học sinh ở lớp học, học sinh mở cặp lấy sách ra: cho học sinh hiểu rằng việc học tập cần phải nghe theo chỉ thị của nhà trường; 4) Ở lớp học trưng bày 2 loại roi để cảnh giác việc lười biếng; 5) Trong lễ tế Đế mùa hạ, vua không viềng thăm trường: mục đích để học sinh thông thả học tập, không phải khẩn trương gấp rút việc học; 6) Trong sinh hoạt ở trường các giáo sư luôn quan sát sinh hoạt của học sinh nhưng không can thiệp từ ly, cốt để học sinh tự ý thức chuyên cần học tập chứ không phải ép buộc, cưỡng chế; 7) Trong lúc giảng dạy, giáo sư không chất vấn các học sinh còn nhỏ tuổi, chỉ giảng giải cho nghe: cho học sinh hiểu rằng việc học tập không cần phải khẩn trương, gấp rút.

- Sách xưa nói: người học ra làm quan phải ưu tiên học việc phục vụ (thí dụ thủ tục hành chánh…), người học để có kiến thức (thí dụ để làm giáo sư, văn sĩ, thi sĩ…) ưu tiên chí hướng, sở thích của mình.

5

Vừa học vừa thực hành mới hiểu rõ nội dung học, có thấy thích thú và ích lợi của việc học mới tích cực học tập và tìm hiểu sâu rộng hơn.

- Các môn học được giảng dạy theo mùa: mùa xuân học kinh Thi, mùa hè học kinh Nhạc, mùa thu học kinh Lễ, mùa đông học kinh Thư (thiên 8 Văn Vương Thế Tử). Khi nghỉ ngơi có bài tập. Trong sinh hoạt hàng ngày lúc nào cũng cần phải có ý thức học tập, nghĩa là nghe giảng là học lý thuyết, sinh hoạt với thầy bạn, người khác là thực hành nội dung đã học được. 

- Thí dụ như : 1) Học đàn (Nhạc) phải để ý đến âm sắc; 2) Học thơ ca (Thi) phải để ý đến tỉ dụ; 3) Học Lễ phải để ý đến trong lúc cư xử với thầy và bạn, lau chùi, sắp xếp đồ đạt…Có thấy việc học hữu ích hoặc thích thú trong sinh hoạt hàng ngày mới vui vẻ gắng sức học tập.

6

4 phương châm tạo hiệu quả giáo dục ở bậc đại học cổ đại: dự (phòng tránh lỗi lầm trước khi xảy ra), thời (đúng lúc, đúng trình độ hấp thụ), tôn (không quá khả năng hấp thụ của học sinh), ma (học bạn, học nhóm).

- Trên là phương châm đúng của giáo dục nhưng giáo dục của hiện nay có những sai lầm sau: 1) Giáo sư chỉ đọc giảng các sách giáo khoa có sẵn, và cật vấn học sinh về ý nghĩa của từ ngữ, câu văn, nội dung giảng dạy tản mạn; gấp rút dạy và nới rộng phạm vi học tập không để học sinh thong thả nghiên cứu sâu vấn đề làm cho học sinh không có tâm tình yêu thích việc học; dạy mà không phát huy được năng khiếu của trò, đưa đến kết quả: cách dạy và cách học đều sai lầm. 2) Học sinh không thích học, lại không yêu kính thầy dạy, khổ sở với học tập mà không thấy được lợi ích của việc học nên sau khi tốt nghiệp xong thì bỏ việc học qua một bên. Giáo dục không có hiệu quả chẳng phải do các nguyên nhân trên sao?

- Phương châm giáo dục cổ đại ở cấp bậc đại học là 1) Phòng tránh các sai lầm của học sinh trước khi sai lầm xảy ra, gọi là DỰ (phòng lỗi trước khi xảy ra); 2) Dạy môn học vào lúc thời tiết thích hợp, đúng trình độ hấp thụ của học sinh gọi là THỜI (đúng lúc, đúng trình độ hấp thụ); 3) Dạy đến trình độ không vượt quá khả năng hấp thụ của học sinh gọi là TÔN (không quá khả năng hấp thụ); 4) Hướng dẫn các học sinh cùng bàn thảo, khuyên bảo, chỉ dẫn trao dồi việc học với nhau để tiến bộ, gọi MA (học bạn, học nhóm). Bốn phương châm này tạo ra hiệu quả giáo dục. 

7

6 nguyên nhân lớn gây trở ngại hiệu quả giáo dục. 

Giáo dục khéo là làm cho học sinh: yên tâm học tập, phát triển năng khiếu theo sở thích.  

- Trên là phương châm giáo dục tốt, sau đây là phương châm giáo dục xấu: 1) Sai lầm của học sinh xảy ra mới trách rầy, cấm đoán làm cho học sinh chống đối, việc kiềm chế học sinh trở nên khó khăn. 2) Dạy nội dung không đúng lúc, không hợp trình độ hấp thụ của học sinh, việc học tập trở nên khó khăn, cực nhọc cả thầy lẫn trò mà khó có hiệu quả. 3) Dạy hổn tạp nhiều thứ một cách vô lý làm việc học tập trở nên rối loạn, mất thứ tự hợp lý. 4) Làm cho học sinh cô độc, không hướng dẫn giao tiếp bạn học theo hướng tốt, học sinh trở nên hẹp hòi, cố chấp. 5) Để cho học sinh giao tiếp với các bạn học ham chơi quá độ, học sinh trở nên không nghe theo lời khuyên dạy của thầy, của bậc đàn anh. 6) Để học sinh chơi bời quá độ thành thói quen bỏ đi việc học tập.

- Người quân tử sau khi đã thấu hiểu phương châm tốt và xấu của giáo dục nói trên khi ở vị trí chỉ đạo việc giáo dục học sinh nên áp dụng phương châm giáo dục khéo léo như sau:1) Dẫn dắt mà không ép buộc cưỡng chế nên tinh thần của học sinh bình yên, 2) Khai thác năng khiếu mà không cấp bách bắt buộc phải mau thông đạt để học sinh tự tư duy theo sở thích và sở trường.

8

4 khuynh hướng dễ sai lầm của phía học: do quá rộng hoặc do quá hẹp. Đặc điểm người dạy giỏi: lời nói ngắn gọn nhưng dễ được tiếp nhận, ít dùng tỉ dụ nhưng vẫn rõ ràng dễ hiểu. Dạy người dạy giỏi là căn bản để thành người lãnh đạo. Do đó, người quân tử cần phải thận trọng chọn thầy.

- Dưới đây là 4 sai lầm của phía người học, người dạy cần phải lưu ý để cứu giúp họ: 1) Mỗi khi học về sự việc gì nếu nới rộng ra quá nhiều sự việc liên quan thì kiến thức trở nên tản mạn. 2) Nếu hạn định phạm vi quá hẹp thì kiến thức trở nên nghèo nàn hẹp hòi. 3) Nếu để bị lôi cuốn theo biến đổi trước mặt của sự việc thì không có được 1 kiến thức hoàn hảo nào. 4) Ngược lại nếu hạn chế trong phạm vi nhỏ hẹp thì kiến thức dễ trở nên hẹp hòi, thiên lệch. 

- 4 loại sai lầm trên phát sinh từ các tâm lý khác nhau của con người nhưng người dạy có thể quan sát tâm tình của người học mà biết được để cứu giúp họ. Giáo dục là dẫn dắt học sinh phát triển sở trường và chế giảm sở đoản của học sinh.

- Người hát hay, tự nhiên người khác bắt chước hát theo; kết quả ca khúc được truyền lan rộng trong xã hội. Tương tự, người thầy dạy giỏi, học trò dễ tiếp nhận tốt; ý hướng, tư tưởng của thầy được phổ biến lan rộng trong xã hội. Xem xét cách dạy của các người thầy dạy giỏi thì thấy rằng lời họ ngắn gọn nhưng người nghe hiểu được điều họ muốn truyền đạt, nếu có ẩn khúc thì cũng ở mức độ thỏa đáng, không dùng nhiều tỉ dụ nhưng nội dung giải thích vẫn minh bạch rõ ràng. Đó là cách tốt dạy người, nội dung dễ được tiếp nhận và truyền đạt cho đời.

- Người quân tử cần phải biết trình độ dễ khó, cạn sâu của việc học và tính chất của học sinh để hướng dẫn học tập thích hợp, có như vậy mới thật sự là người thầy dạy giỏi và có thể dạy được nhiều học sinh có hiệu quả tốt. Những người thầy như vậy có tài năng làm chức quan cao và có khả năng lãnh đạo. Có thể nói giáo sư là căn bản để thành người lãnh đạo. Do đó, người quân tử phải thận trọng trong việc chọn thầy để học tập.

9

Cách dạy, cách hỏi và cách trả lời câu hỏi mà thầy dạy học và người học cần nên ghi nhớ.

- Giữ được tôn nghiêm của thầy dạy thì việc học tập mới được xã hội và người học tôn trọng. Do đó, có 2 trường hợp mà ngay cả vua cũng không được xem bề tôi là bề tôi: 1) Khi bề tôi đảm nhiệm việc cúng tế các tiên vương. 2) Khi cử hành nghi lễ ở trường cấp bậc đại học.

- Trường hợp học trò tốt, thầy dạy không tốn nhiều công sức mà hiệu quả dạy cao và người học lại biết ơn thầy. Trường hợp học trò xấu, mất nhiều công sức để dạy mà hiệu quả thấp và trò lại oán hận thầy!

- Người biết cách hỏi hoặc cách học giống như người biết cách đốn cây cứng, trước hết đốn phần ít cứng của cây, chừa lại phần lõi cứng. Trước hết giải quyết hoặc học các phần dễ hiểu, dần dần lâu ngày phần khó hiểu tự nhiên trở thành bắt đầu có thể hiểu được. Người không biết cách hỏi, cách học thì có kết quả ngược lại.

- Cách trả lời các câu hỏi cho học sinh của người thầy tốt giống như tiếng chuông kêu: đánh bằng vật nhỏ thì chuông kêu nhỏ, đánh bằng vật lớn thì chuông kêu lớn. Người đánh chuông điền đạm bình tĩnh biết đánh vừa đủ sức thì tiếng chuông kêu nghe hay nhất. Người không biết cách trả lời tốt thì không được như trên.

10

Việc học tập cần có thời gian, kiên nhẫn và người dẫn dắt tốt.

- Nếu chỉ thuộc lòng nhiều kiến thức không đủ để làm thầy tốt dạy người học. Người thầy tốt cần phải nghe kỹ nội dung học trò nói ra và dẫn dắt thích đáng. Nếu học lực của trò không đủ để đặt câu hỏi thích hợp thì thầy phải tự nói ra cho trò hiểu, nếu trò vẫn không hiểu thì lúc đó mới dừng lại.

- Con của người thợ rèn giỏi thì biết cách may vá đồ bằng da, con của người thợ làm cung giỏi thì biết cách đan giỏ, muốn đổi hướng xe ngựa thì trước hết đổi hướng của ngựa thì xe sẽ được kéo theo sau. (Ý nói xem việc làm của người lớn chung quanh lâu ngày sẽ sinh ra thói quen hoặc hứng thú làm theo). Người quân tử biết quan sát và thấu hiểu ý nghĩa của 3 thí dụ nói trên thì có thể nhiệt tâm vào việc học.  

11

Nắm cở sở, căn bản của sự vật là trọng yếu, việc học cũng vậy.

- Các học giả cổ đại thường so sánh sự vật và phân xếp loại để hệ thống hóa kiến thức. 1) Trống không phải là dụng cụ dùng quy định âm giai (ngũ thanh) nhưng không có trống thì ngũ thanh không đúng nhịp. 2) Nước (trong suốt) không thuộc trong 5 màu (ngũ sắc) nhưng lấy nước làm nền thì 5 màu rõ nét hơn. 3) Học vấn không phải là điều kiện bắt buộc cho 5 chức quan cổ đại nhưng không có học vấn thì khó quản lý xã hội tốt. 4) Thầy dạy không phải là người trong thân tộc (ngũ phục) nhưng không tiếp nhận nội dung khuyên dạy của thầy thì không biết cách hòa thuận với thân tộc. Quan sát xem xét  4 thí dụ trên có thể thấy ra công dụng của loại gọi là “hữu dụng của vô dụng”.

- Người quân tử nói: 1) Tài đức của người đại đức không có giới hạn như tài năng của người thường, việc gì họ cũng có thể quản lý tốt được (bất quan). 2) Kỹ thuật tài năng của người có được đại đạo không giới hạn vào nghề chuyên môn nào, họ có thể làm tốt được mọi việc (bất khí). 3) Người có đại tín không giữ lời hứa như người thường nhưng họ có điều phải tin vào họ, không tin họ không được. 4) Đối với một khoảng thời dài nếu có hiện tượng thay đổi nhiều lần trong khoảng thời gian dài đó thì chúng ta không cảm thấy thời gian dài. Nếu thấu hiểu ý nghĩa của 4 thí dụ trên thì có lẽ người quân tử giác ngộ được rằng cần phải nắm vững căn bản của việc học.  

- Các vị vua của 3 thời đại Hạ, Ân, Chu khi tế lễ nước đều tế lễ sông ngòi trước, sau đó mới tế lễ biển cả. Điều này cho thấy họ tôn trọng nguồn gốc, căn bản hơn.


Ghi chú

  1.  Nguyễn Sơn Hùng biên dịch (2021): Lễ và Tu Thân.

Nguyên tác:“Lễ và tu thân” trong sách “Triết học của Matsushita Kônosuke” (tiếng Nhật), cơ quan phát hành: Viện nghiên cứu PHP, năm 2002, trang 167~173. Bài thứ 30 được đăng vào tháng 9 năm 1950 trong nguyệt san của Viện nghiên cứu PHP trong 40 bài “Lời ngỏ của PHP”, sau được tổng hợp thành sách với tựa “Lời ngỏ của PHP” xuất bản năm 1953, cải biên năm 1975, vào năm 2002 được biên soạn lại và xuất bản với tựa mới là “Triết học của Matsushita Kônosuke”. Sau đó sách này được tái bản vào năm 2009. Phiên bản dùng để dịch là phiên bản năm 2002.

http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Le-va-tu-than.htm


(2) Nguyễn Sơn Hùng biên dịch (2021): “Ý Nghĩa Cội Nguồn của Lễ là gì?”. Nguyên tác: “Ý Nghĩa Cội Nguồn của Lễ là gì?” trong “Triết học của Matsushita Kônosuke” (tiếng Nhật), trang 136~147, cơ quan phát hành: Viện nghiên cứu PHP, năm 2002, 

http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Y-nghia-coi-nguon.htm


Nguyễn Sơn Hùng

Biên soạn ngày 4~5/11/2026


Tài liệu tham khảo

  1. Takeuchi Terao (1979, 1996): Lễ Ký – Tân Thích Hán Văn Đại Hệ quyển 27, 28, 29, Meijishoin.

  2. Katsura Gojuurô (1927): Lễ Ký Quốc Tự Giải quyển hạ, Waseda Daigaku Shuppanbu.