KHI CHỦ NGHĨA DÂN TÚY ĐÁNH THẲNG VÀO CẢM XÚC ĐÁM ĐÔNG
Thoạt nhìn, Nguyễn Phương Hằng và Donald Trump là hai nhân vật hoàn toàn khác nhau. Một người nổi tiếng qua những buổi livestream đầy thị phi tại Việt Nam; người kia là một doanh nhân trở thành Tổng thống Hoa Kỳ.
Một người không nắm quyền lực nhà nước; người kia đứng ở trung tâm quyền lực của một siêu cường.
Nhưng nếu tạm gác nội dung đúng sai của từng phát biểu để chỉ quan sát kỹ thuật ngôn ngữ, chúng ta sẽ thấy một số nét tương đồng đáng chú ý: nói trực tiếp, bình dân, lặp đi lặp lại, cá nhân hóa xung đột, chế giễu đối thủ, chia thế giới thành những phe đối nghịch và đặc biệt là tạo cho người nghe cảm giác: “Tôi đang nói hộ những điều các anh chị muốn nói mà không ai dám nói.”
Trong chính trị học, một phần của hiện tượng ấy nằm trong khái niệm chủ nghĩa dân túy – populism. Nhiều nghiên cứu định nghĩa dân túy bằng ba yếu tố thường gặp: lấy “nhân dân” làm trung tâm, chống giới tinh hoa và có xu hướng phủ nhận tính chính đáng của những lực lượng không thuộc về “nhân dân chân chính”.
Chính trị vì vậy bị giản lược thành cuộc chiến giữa “những người dân lương thiện” và “giới tinh hoa tham nhũng”. (Cambridge University Press)
Ngôn ngữ dân túy hấp dẫn trước hết bởi nó biến những vấn đề phức tạp thành những câu chuyện cực kỳ đơn giản. Một bài phân tích về tam quyền phân lập phải giải thích Quốc hội, hành pháp, tư pháp, judicial review, federalism, due process, checks and balances… Người đọc phải tập trung và có một số kiến thức nền.
Trong khi diễn ngôn dân túy chỉ cần nói: Bọn chúng đang lừa các bạn. Tôi sẽ phơi bày chúng. Chỉ có tôi dám nói sự thật. Một bên yêu cầu tư duy; bên kia cung cấp ngay một cảm xúc.
Đó là lý do livestream có thể hấp dẫn hơn một bài khảo luận về hiến pháp. Con người không phải lúc nào cũng tiếp nhận chính trị bằng lý trí thuần túy.
Chúng ta còn tiếp nhận nó bằng giận dữ, sợ hãi, tự ái, hy vọng, cảm giác bị xúc phạm và nhu cầu thuộc về một cộng đồng.
Chủ nghĩa dân túy đặc biệt giỏi biến những cảm xúc riêng lẻ thành một câu chuyện tập thể: “Anh khổ không phải chỉ mình anh khổ. Có một thế lực đã làm anh khổ. Tôi biết chúng là ai. Và tôi đứng về phía anh.”
Ở đây cần tránh một ngộ nhận: dân túy không đơn giản là chính trị dành cho người ít học. Người có học vẫn có thể bị hấp dẫn bởi nó.
Những nghiên cứu thực nghiệm thậm chí cho thấy chỉ sử dụng ngôn ngữ đơn giản không tự động giúp một ứng viên giành phiếu; điều quan trọng hơn là việc quy trách nhiệm cho giới chính trị và tạo cảm giác đứng về phía “nhân dân”.
Những bất an về kinh tế, văn hóa và địa vị xã hội cũng có thể kích hoạt nhu cầu tìm kiếm một lãnh tụ mạnh. (Cambridge University Press)
Điểm đáng chú ý trong cách nói của Nguyễn Phương Hằng là biến người nghe thành người trong cuộc. Những câu chuyện về người giàu, quan chức, nghệ sĩ, hoa hậu, tiền bạc, tình dục, phản bội… vốn gần với những tò mò và ấm ức đời thường hơn rất nhiều so với những khái niệm như trách nhiệm giải trình hay kiểm soát quyền lực.
Khi người livestream dùng tiếng lóng, thành ngữ, châm chọc hoặc ngôn từ ngoài đường phố, khoảng cách giữa người phát ngôn và khán giả gần như biến mất. Người nghe không cảm thấy mình đang nghe một “chuyên gia giảng bài”; họ có cảm giác một người giống mình đang đứng lên nói hộ mình.
Trump cũng đã khai thác rất thành công một cơ chế tương tự trong chính trị Mỹ.
Ngôn ngữ vận động của Trump thường không mang cấu trúc của một bài diễn văn chính sách truyền thống mà gần với một chương trình biểu diễn chính trị: biệt danh, chế giễu, cường điệu, những câu ngắn dễ nhớ, xác định kẻ thù và liên tục tạo đối lập giữa những người ủng hộ mình với giới tinh hoa, truyền thông, bộ máy quan liêu hay những nhóm bị mô tả là gây nguy hiểm cho nước Mỹ.
Nghiên cứu chính trị học gọi những khung diễn ngôn lấy “nhân dân”, chống “elite” và mô tả chính trị theo kiểu thiện–ác là những đặc trưng quan trọng của rhetoric dân túy. (Cambridge University Press)
Nhưng từ đây xuất hiện một sự khác biệt cực kỳ quan trọng giữa dân túy trong dân chủ và dân túy trong độc tài.
Trong một nền dân chủ, sự giận dữ của đám đông có một công cụ chuyển hóa thành quyền lực thật: lá phiếu. Một triệu người phẫn nộ không chỉ tạo ra một triệu lượt xem.
Họ có thể tạo thành một triệu lá phiếu. Lá phiếu đưa ứng viên vào Quốc hội, đưa tổng thống vào Nhà Trắng, ảnh hưởng đến việc bổ nhiệm thẩm phán và thay đổi chính sách của cả quốc gia.
Vì vậy, chủ nghĩa dân túy trong dân chủ chứa một nghịch lý: nó có thể sử dụng chính những phương tiện dân chủ để làm suy yếu nền dân chủ tự do.
Dân chủ không chỉ có bầu cử. Dân chủ tự do còn có hiến pháp, pháp quyền, quyền của thiểu số, báo chí độc lập, tư pháp độc lập, phân quyền và những thiết chế buộc người chiến thắng phải chấp nhận giới hạn quyền lực.
Nhà dân túy lại có thể nói với người ủng hộ: Tôi đại diện cho nhân dân. Tôi đã thắng cử. Vì vậy những ai ngăn cản tôi chính là đang chống lại ý chí nhân dân.
Đây chính là điểm nguy hiểm.
Khi “ý chí nhân dân” bị đồng nhất với ý chí của một cá nhân, tòa án có thể bị mô tả như kẻ phá hoại; báo chí trở thành “kẻ thù”; phe đối lập không còn là những công dân có quan điểm khác mà trở thành kẻ phản bội; công chức độc lập trở thành “deep state”; mọi cơ chế kiểm soát quyền lực đều có thể bị diễn giải thành âm mưu chống lại lãnh tụ.
Khi ấy lá phiếu không còn đơn thuần lựa chọn người quản lý nhà nước. Nó có nguy cơ trở thành tấm giấy ủy quyền để một cá nhân nhân danh đa số tấn công những thiết chế vốn được dựng lên để giới hạn chính người chiến thắng.
Đây không chỉ là giả thuyết. Nghiên cứu so sánh công bố năm 2025 tổng kết rằng khi những nhà lãnh đạo dân túy nắm chính quyền, nhiều nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận những tác động tiêu cực đối với tự do dân sự, tự do truyền thông, cơ chế kiểm soát quyền lực và tính toàn vẹn của bầu cử.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng lưu ý dân túy đôi khi có thể buộc hệ thống chính trị phải chú ý tới những nhóm cử tri thực sự cảm thấy bị bỏ quên. Vì vậy vấn đề không phải mọi phản kháng chống giới tinh hoa đều xấu; vấn đề là phản kháng ấy có chấp nhận đa nguyên và giới hạn quyền lực hay không. (Cambridge University Press)
Trường hợp Hoa Kỳ càng đặc biệt bởi Tổng thống Mỹ không chỉ ảnh hưởng đến nước Mỹ. Người ngồi trong Nhà Trắng điều hành một siêu cường quân sự, kinh tế và ngoại giao.
Vì vậy khi làn sóng dân túy đưa một lãnh tụ lên nắm quyền, những quyết định về thuế quan, nhập cư, chiến tranh, liên minh, viện trợ, tổ chức quốc tế hay quan hệ với các cường quốc có thể tạo chấn động vượt khỏi biên giới Hoa Kỳ.
Đến năm 2026, ngay cả trong nội bộ Mỹ, tranh luận về giới hạn quyền hành pháp đã trở thành một vấn đề lớn; khảo sát được Brookings phân tích cho thấy đa số người Mỹ được hỏi cho rằng Trump đã hành động vượt khỏi thẩm quyền pháp lý và hiến định trong một số lĩnh vực. (Brookings)
Nhưng đặt cùng hiện tượng ấy vào một chế độ không có bầu cử cạnh tranh thực chất, kết quả lại hoàn toàn khác.
Một buổi livestream tại Việt Nam có thể thu hút hàng triệu lượt xem. Người ta có thể cười, chửi, hả hê, chia sẻ và cảm thấy những điều mình không dám nói cuối cùng đã có người nói thay.
Nhưng sau khi màn hình điện thoại tắt đi, câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn nguyên: quyền lực nhà nước đã thay đổi gì chưa?
Nếu người dân không có khả năng dùng lá phiếu để thay thế chính quyền; nếu Quốc hội không phải nơi cạnh tranh quyền lực thực chất; nếu báo chí không thể tự do điều tra quyền lực; nếu tư pháp không đủ độc lập để buộc người có quyền chịu trách nhiệm, thì sự phẫn nộ của hàng triệu người rất khó chuyển hóa thành quyền lực chính trị có tổ chức.
Và đây chính là nghịch lý lớn nhất.
Ở Mỹ, một đám đông bị kích động có thể trở thành đội quân lá phiếu.
Ở Việt Nam, một đám đông bị kích động rất dễ chỉ trở thành đội quân lượt xem.
Một bên có khả năng đưa người mình yêu thích vào Nhà Trắng. Bên kia có thể đưa một livestream lên hàng triệu view nhưng ngày hôm sau cơ cấu quyền lực vẫn gần như nguyên vẹn.
Bởi vậy dân túy trong một nền độc tài đôi khi còn vô tình đóng vai trò như van xả áp suất xã hội.
Người dân được nghe những chuyện mà báo chí chính thống không nói, được cười vào giới quyền thế, được chứng kiến thần tượng hay người nổi tiếng bị “bóc trần”, được thỏa mãn cảm giác rằng cuối cùng cũng có người “quất thẳng”.
Sự phẫn nộ được giải phóng nhưng chưa chắc được chuyển hóa thành yêu cầu cải cách thể chế.
Đó chính là nơi “phép thắng lợi tinh thần” xuất hiện.
Người ta tưởng rằng nói được sự thật đồng nghĩa với thay đổi được hiện thực.
Không phải.
Phơi bày quyền lực và kiểm soát quyền lực là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Một livestream có thể làm một quan chức xấu hổ. Một nền báo chí tự do có thể điều tra ông ta.
Nhưng chỉ một hệ thống pháp quyền với công tố độc lập, tòa án độc lập, Quốc hội có quyền giám sát và cử tri có quyền loại bỏ chính quyền mới có khả năng biến thông tin thành trách nhiệm giải trình.
Đây cũng là lý do câu chuyện Nguyễn Phương Hằng đáng suy nghĩ hơn rất nhiều so với những chuyện ai ngủ với ai, ai cho ai tiền hay ai chống lưng cho ai.
Hiện tượng hàng triệu người say mê nghe những câu chuyện hậu trường quyền lực nhưng ít quan tâm tới cơ chế sản sinh và kiểm soát chính quyền cho thấy một nghịch lý: người ta căm ghét hậu quả của quyền lực tha hóa nhưng lại ít quan tâm đến cấu trúc đã cho phép quyền lực tha hóa.
Họ thích nghe kể về một quan chức xấu hơn là tìm hiểu tại sao một quan chức xấu có thể tồn tại.
Họ thích nghe một người quyền thế bị chửi hơn là đặt câu hỏi ai có quyền điều tra người ấy.
Họ thích chứng kiến một nhân vật bị “quất” trên mạng hơn là hỏi liệu người dân có cơ chế pháp lý nào để buộc người có quyền phải chịu trách nhiệm hay không.
Và đó là chiến thắng lớn nhất của mọi hệ thống quyền lực không bị kiểm soát: biến sự phẫn nộ chính trị thành giải trí.
Từ Nguyễn Phương Hằng đến Donald Trump vì vậy có một bài học đáng suy ngẫm. Chủ nghĩa dân túy không nhất thiết sinh ra từ sự ngu dốt.
Nó sinh trưởng rất tốt trên sự bất mãn, đặc biệt khi con người cảm thấy giới tinh hoa không còn nói ngôn ngữ của họ và hệ thống không còn lắng nghe họ. Nhà dân túy xuất hiện và nói: Tôi hiểu sự tức giận của các bạn. Tôi biết kẻ nào gây ra nó. Hãy đứng về phía tôi.
Nhưng từ câu nói ấy, hai con đường có thể mở ra.
Trong một nền dân chủ, đám đông có lá phiếu. Nếu cảm xúc chiến thắng lý trí và sự trung thành với lãnh tụ chiến thắng lòng trung thành với hiến pháp, dân túy có thể bước từ quảng trường vào chính quyền và bắt đầu phá bỏ từng chiếc khóa vốn được thiết kế để kiểm soát quyền lực.
Trong một chế độ độc tài, đám đông không có sức mạnh tương đương của lá phiếu. Sự phẫn nộ vì thế có thể quanh quẩn từ livestream sang Facebook, từ scandal này sang scandal khác, từ một trận cười sang một cơn giận dữ khác. Quyền lực vẫn ở đó.
Một nơi, dân túy có thể biến sự giận dữ thành quyền lực.
Một nơi, dân túy có nguy cơ biến sự giận dữ thành giải trí.
Nhưng cuối cùng bài học cho cả hai xã hội lại giống nhau: vấn đề quan trọng nhất không phải ai nói hay hơn, ai chửi mạnh hơn, ai thu hút được nhiều người hơn, mà là xã hội có những thiết chế nào để biến bất mãn chính đáng của người dân thành cải cách hòa bình, đồng thời ngăn bất kỳ cá nhân nào lợi dụng chính sự bất mãn ấy để tập trung quyền lực vào tay mình.
Bởi một nền dân chủ trưởng thành không hỏi: “Ai sẽ cứu chúng ta?”
Nó hỏi một câu khó hơn nhưng quan trọng hơn rất nhiều:
“Chúng ta phải xây dựng thể chế như thế nào để không bao giờ cần một vị cứu tinh?”
Hoài Linh Ngọc Dương
*Bài do CTV/TVBH gởi.
(T.án Và Bạn Hửu )
.jpg)
.jpg)
