05/7/2026
05/7/2026
CAFE CHIỀU
KHÚC TRƯỜNG CA
Thứ Hai, 29/06/2026
he sorrowing old man – Tranh: Vincent Van Gogh (Nguồn: redtreetimes.com)
Người già thường hay khóc.
Tôi có thể nhìn thấy một đứa trẻ đáng yêu trên phố, xem một câu chuyện thời sự về một cuộc giải cứu anh hùng, hoặc tình cờ bắt gặp vẻ đẹp của một đóa mẫu đơn hay một vầng trăng tròn — và mắt tôi lại nhòa lệ.
Bất cứ điều gì tôi đang cảm nhận dường như chỉ có thể được diễn đạt bằng cách ấy.
Người ta khóc vì niềm vui hoặc vì nỗi buồn. Nhưng tôi thì không làm vậy một cách có ý thức. Có một điều gì đó từ bên trong trào lên, tự nó tìm đường thoát ra.
Như hôm nọ, khi tôi ngồi một mình trong một căn phòng trang nhã tại Thư viện New York Society, chờ đến giờ diễn ra buổi nói chuyện mà tôi sẽ tham gia.
Đó là một ngày giữa tháng Năm nóng đến nghẹt thở. Cái nóng bên ngoài dường như càng làm tăng thêm sự tĩnh lặng bên trong căn phòng.
Không có một lý do rõ ràng nào, tôi bắt đầu hát một bài trong vở nhạc kịch “Carousel” có tên “If I Loved You” (Nếu tôi yêu em).
Tôi không có ý nói rằng tôi khe khẽ ngân nga, hay lẩm nhẩm lời bài hát, hay thì thầm.
Không.
Tôi hát thật rõ ràng, gần như cất cao giọng, như thể tôi đang đứng trên sân khấu giữa vở kịch:
“Nếu tôi yêu em,
Lời nói sẽ không đến một cách dễ dàng,
Tôi sẽ vòng quanh mãi,
Khát khao được nói với em,
Nhưng vì sợ hãi và e thẹn,
Tôi sẽ để những cơ hội vàng vụt qua…”
Và đúng như thường lệ trong những ngày gần đây, mắt tôi bắt đầu rưng rưng.
Tôi hát ở Thư viện chỉ chưa đầy một phút. Buổi nói chuyện sắp bắt đầu, tôi rời căn phòng và nghĩ về những điều mình sắp nói.
Tất cả vẻ đẹp mong manh, do dự của ca khúc Rodgers và Hammerstein đã tan biến cùng những giọt nước mắt của tôi.
Nhưng trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, tôi đã sống trong thế giới của lời ca — một thế giới của những cơ hội bị bỏ lỡ và những nuối tiếc.
Không phải chỉ là thế giới của riêng tôi.
Mà là thế giới của tất cả mọi người.
Thế giới mà tôi đã đi tới sau 85 năm cuộc đời.
Và tôi đang nói, hay đúng hơn là đang hát với thế giới ấy rằng:
“Tôi sẽ yêu em nếu tôi yêu em.”
Vì sao tôi thường xuyên rơi nước mắt?
Tôi nghĩ nó liên quan đến quá khứ — lượng quá khứ đã tích tụ bên trong tôi suốt bao nhiêu năm qua.
Lần đầu tiên tôi xem “Carousel” là khi tôi 10 tuổi, và tôi sợ hãi trước cái chết dữ dội của nhân vật Billy Bigelow.
Tôi xem lại vở kịch ấy nhiều năm sau, khi cháu gái tôi Jessica đóng trong một phiên bản dành cho trường học. Khi đó tôi nghe bài hát “Soliloquy”, trong đó có câu lặp đi lặp lại:
“Con gái bé nhỏ của tôi…”
Không lâu trước đó, con gái chúng tôi, Amy, đã qua đời.
Nhưng những ngày này, có lẽ tôi không khóc chỉ vì riêng vở kịch.
Tôi khóc vì tất cả những năm tháng mà vở kịch ấy đã nằm lại trong tôi.
Và bất cứ điều gì tôi đang cảm nhận vừa đã mất đi, vừa đang được nhớ lại.
Quá khứ là một điều kỳ lạ.
Nó vừa hiện diện, vừa vắng mặt.
Trong bài thơ “Song: Go and Catch a Falling Star” của John Donne, ông liệt kê những điều bất khả thi trước khi đi đến lời than cay đắng rằng không tồn tại một người phụ nữ nào hoàn toàn chung thủy.
Ông viết:
“Hãy nói cho tôi biết tất cả những năm tháng đã qua đang ở đâu.”
Nó giống như câu nói quen thuộc:
“Thời gian đã đi đâu mất rồi?”
— câu nói diễn tả cảm giác rằng một quãng đời đã trôi qua quá nhanh đến mức ta chưa kịp tận hưởng trọn vẹn.
Nhưng ở đây, Donne muốn hỏi theo nghĩa đen:
Thời gian thực sự đi đâu?
Không ai có thể biết.
Và hiện tại biến thành quá khứ nhanh đến mức nào.
Những người bạn cả đời, hôm qua còn đây, hôm nay đã không còn.
Biết bao điều đã mất trong một đời người.
Đời tôi.
Đời bạn.
Biết bao nhiêu thứ còn lại chỉ để khơi dậy những khao khát không thể nói thành lời.
Thông điệp của “If I Loved You” là:
Thật ra tôi yêu bạn.
Nhưng tôi không thể nói ra.
Tôi không có lời để nói.
Hoặc không có đủ can đảm.
Trong tiểu thuyết “Emma” của Emma, nhân vật điềm tĩnh ông Knightley nói với cô gái hay can thiệp vào chuyện người khác:
“Nếu tôi yêu em ít hơn, có lẽ tôi đã có thể nói về điều đó nhiều hơn.”
Có phải đó là lý do tôi khóc?
Có phải vì khi tôi tiến gần đến cuối đời, tôi bị choáng ngợp bởi chính cuộc sống này đến mức không còn lời nào để nói, và điều duy nhất tôi có thể làm là khóc?
“Choáng ngợp.”
Có lẽ đó chính là bản chất của nước mắt.
Lord Byron từng nghĩ về việc mất đi tình yêu của mình rồi lại tìm thấy nó.
Ông viết:
“Ta sẽ chào đón em thế nào?
Bằng im lặng và nước mắt.”
Thật vậy, nước mắt là một dạng im lặng.
Voltaire gọi chúng là:
“ngôn ngữ câm lặng của nỗi đau.”
Chúng dành cho tất cả những điều ta không thể nói.
Một giọt nước mắt cho mỗi lời chưa thốt ra.
Một giọt nước mắt lăn xuống khuôn mặt, lấp lánh, rồi khô đi và biến mất.
Hoặc ta lau nó đi, như thể ta xấu hổ vì nó.
Như thể ta muốn loại bỏ nó.
Nhưng ta không bao giờ thật sự loại bỏ được.
Cũng giống như ta không thể loại bỏ nỗi đau mà cơ thể đã tạo ra endorphin để chữa lành.
Ở tuổi già, những điều không thể diễn đạt có thể xuất hiện thường xuyên hơn, bởi con người đang tiến gần tới sự bất khả diễn đạt cuối cùng: cái chết.
Ta không thể biết cái chết là gì cho đến khi đã quá muộn để quay lại kể cho người khác nghe.
Và ta hiểu rằng có những điều ta không thể biết được, cho đến khi chính khả năng biết của mình cũng đã biến mất vào quá khứ.
Một quá khứ được nhớ lại.
Một quá khứ bị lãng quên.
Bất cứ điều gì đã xảy ra với cuộc đời bạn từ rất lâu trước đây, bất cứ chiếc vòng quay nào của đời bạn mà bạn từng ngồi trên đó, đều nhắc bạn nhớ về chính mình — một con người cũng đã từng thuộc về quá khứ.
Vì vậy, bạn rơi nước mắt cho tất cả những gì đã mất.
Cho toàn bộ khối quá khứ khổng lồ ấy.
Một quá khứ rộng lớn, phong phú và đầy những sắc màu khác nhau.
Những ngày này, tôi có quá nhiều quá khứ phía sau lưng và bên trong mình.
Nó giống như một thứ gì đó đang sôi lên và tràn ra ngoài.
Trong buổi nói chuyện hôm ấy, tôi có nói rằng một trong những vẻ đẹp của tuổi già nằm ở khả năng trân trọng những gì mình đang có, thay vì mãi khao khát những điều mới mẻ.
Điều đó đúng.
Nhưng tất cả những gì ta có cũng có thể quay lại bao vây ta.
Nó có thể đánh trúng ta vào lúc ta ít ngờ nhất.
Như khoảnh khắc tôi thấy mình hoàn toàn một mình trong căn phòng trang nhã tại Thư viện New York Society.
Và tôi đã hát bằng cả trái tim mình.
Roger Rosenblatt
(T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển ngữ)

Roger Rosenblatt,
Roger Rosenblatt là một nhà văn viết hồi ký, tiểu luận và tiểu thuyết gia người Mỹ. Ông từng là cộng tác viên viết tiểu luận lâu năm cho tạp chí Time và chương trình PBS NewsHour. Các tác phẩm đã xuất bản: “More Rules for Aging”, “Making Toast”, “Kayak Morning”, “Cold Moon”, tiểu thuyết châm biếm “Lapham Rising” cùng nhiều tác phẩm khác.
10 tác phẩm hay nhất của Trịnh Công Sơn
Là tuyệt phẩm được sáng tác vào năm 1997 trong album Ru em của Trịnh Công Sơn, ca khúc Cát bụi được thể hiện qua giọng ca vàng của ca sĩ Khánh Ly. Bài hát hàm chứa triết lý sâu sắc về cuộc đời, những chiêm nghiệm của nhạc sĩ về quy luật nhân sinh tự nhiên của con người: sinh - lão - bệnh - tử trong thế giới nhỏ bé rộng lớn bao la. Con người kiếp trước như một hạt bụi vô danh, tái sinh thành kiếp người mang hình hài và số phận rồi khi lìa xa trần thế lại trở về với cát bụi khiến người nghe không khỏi rung động, day dứt khôn nguôi.
Là một trong những khúc ca về thủ đô hay nhất mọi thời đại của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, bài hát Nhớ mùa thu Hà Nội thuộc album Nhớ về Hà Nội được sáng tác vào năm 1985 và được thể hiện thành công nhất qua giọng hát của ca sĩ Hồng Nhung kể về những nét đẹp bình dị của mảnh đất Hà Thành nhưng hàm chứa một nỗi nhớ khắc khoải của một người con miền Nam đến Hà Nội, tình đất và tình người vừa mới chớm nở đã vội phải chia xa.
Ngô Thị Bích Diễm (Diễm xưa)
Diễm xưa là một bản tình ca đầy đau thương kể về mối tình đầu của Trịnh Công Sơn và mối tình đầu của mình khi tuổi đã xế chiều. Ca khúc được phát hành vào năm 1960 trong tuyển tập Băng nhạc Sơn Ca qua giọng hát trữ tình, dạt dào cảm xúc của ca sĩ Khánh Ly đã vẽ lên một mối tình đầy buồn bã về hình ảnh một chàng trai ngóng trông hình bóng của một cô gái nhưng cô gái chẳng hề hay biết khiến chàng trai cứ mãi nặng lòng. Được biết “em” trong Diễm xưa hoàn toàn có thật, đó là Ngô Vũ Bích Diễm - cô gái gốc Hà Nội vào Huế sinh sống cùng gia đình.
Nằm trong top 10 tuyệt phẩm để đời của cố nhạc sĩ, ca khúc Biển nhớ tiếp nối sự thành công của 2 tuyệt phẩm Hạ Trắng và Diễm xưa được phát hành vào năm 1962 qua giọng ca của Khánh Ly. Ca khúc nằm trong album Vafa 2: Hòa tấu guitar với nguồn cảm hứng sáng tác được lấy từ chính câu chuyện thật của cố nhạc sĩ, đúc kết sau nhiều đêm ông ngồi trên bãi biển Quy Nhơn nhớ về người người con gái Tôn Nữ Bích Khuê.
Được phát hành vào năm 1961 trong album Ru ta ngậm ngùi - Latin Jazz, Hạ trắng là tuyệt phẩm được sáng tác tại thời điểm lúc ông còn đang theo học tại trường Sư phạm Quy Nhơn - khi chỉ là một nhạc sĩ vô danh. Bài hát được thể hiện thành công qua tiếng hát của ca sĩ Khánh Ly với lời ca chan chứa tâm tư của một chàng nhạc sĩ chỉ đơn thuần “hát lên những linh cảm của mình về những giấc mơ đời hư ảo”.
Ca khúc thu lần đầu bởi ca sĩ Khánh Ly trong băng Hát cho quê hương Việt Nam 1 (1969). Sau đó được nhạc sĩ thể hiện lại đài truyền thanh Sài Gòn vào trước ngày 30/04/1975. Bài hát với giai điệu hùng tráng, nhịp điệu rộn ràng tươi vui, đầy khí thể thể hiện niềm tự hào khôn xiết về non sông Việt Nam tươi đẹp của tác giả. Sau khi được biết đến, Nối vòng tay lớn nhanh chóng trở thành phong trào, được học sinh sinh viên sử dụng rất nhiều trong các hoạt động, hội diễn.
Với ca từ sâu lắng, nhạc điệu da diết, bài hát Một cõi đi về qua tiếng hát của Khánh Ly đã truyền tải trọn vẹn triết lý nhân sinh sâu sắc, phản ánh một phần thế giới tâm linh của Trịnh Công Sơn. Được phát hành vào năm 1975, tuyệt phẩm nhanh chóng được công chúng đón nhận nồng nhiệt và đi sâu vào trái tim của nhiều người nghe nhạc qua nhiều thế hệ.
Thuộc thể loại nhạc trữ tình được phát hành vào năm 1967, qua tiếng hát của ca sĩ Miu Lê, bài hát Còn tuổi nào cho em đã thể hiện trọn vẹn tâm tư tình cảm của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gửi trao đến người tình Dao Ánh - mối tình sâu nặng và dai dẳng nhất trong cuộc đời của một chàng nhạc sĩ đa tình.
Thuộc album Bên đời hiu quạnh, phát hành vào năm 1992, Có một dòng sông đã qua đời là một bản tình ca dạt dào cảm xúc của người nghệ sĩ về những xúc cảm đôi lứa chia xa do ca sĩ Khánh Ly thể hiện. Trịnh Công Sơn từng chia sẻ, bài hát được lấy cảm hứng từ một lần ở Đà Lạt, khi đi qua cây cầu bắc ngang Hồ Xuân Hương, ông gặp lại người tình cũ đi với người yêu.
Lúc ấy, ông nhìn xuống dòng sông chảy xiết và nhận ra mình đã mất tất cả, mất cả dòng sông và người mình yêu thương. “Nàng” đã đi qua dòng sông và người nhạc sĩ mất đi nàng nên ông thấy dòng sông mình từng “yêu” đã không còn ý nghĩa nữa.
Em hãy ngủ đi là một trong những bài hát ru nổi tiếng của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn mang ý nghĩa là một bài hát ru xoa dịu nỗi niềm trong mỗi người, giúp họ thanh lọc tâm hồn, làm cho mình “sạch” hơn, gột bỏ mọi oán hờn về với sự bình yên, thanh thản. Bài hát được thể hiện trọn vẹn qua giọng ca đầy cảm xúc của ca sĩ Khánh Ly và được phát hành vào năm 1970 trong album Ru em từng ngón xuân nồng.
Hơn 20 năm ngày cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn giã từ trần thế, nhưng những bản tình ca của ông như vẫn còn sống mãi trong lòng người nghe nhiều thế hệ. Nghe nhạc Trịnh giống như việc thưởng thức những tác phẩm nghệ thuật bằng tranh vẽ. Ở đó, mỗi người khi thưởng thức cũng sẽ có một suy nghĩ, cảm nhận riêng, khi thì day dứt, đồng cảm, khi thì vui tươi, hào hứng - một trải nghiệm hiếm có khi nghe nhạc mà không phải người nhạc sĩ nào cũng truyền tải được!
MỜI NGHE
XEM THÊM :
20 Áng thơ xúc động nhất về mảnh đất Quảng Trị
Những bài thơ viết về quê hương Quảng Trị của nhiều tác giả: