THẦY TÔI Những năm 1950 đến 1970, làng Tấn Lộc quê ngoại tôi có một ngôi trường chỉ có một ông Thầy, dạy cho nhiều lớp lứa trẻ con của dân làng mới vào học lớp Năm, lớp Tư. Tôi học lớp Năm (lớp 1 bây giờ) lúc 5 tuổi, năm học 1960 -1961.Thầy dạy cả 2 lớp trong một phòng học, ngày học 2 buổi, sáng và chiều, từ thứ hai đến thứ bảy. Ngoài dạy các môn học, Thầy dạy cả hát, múa, các trò chơi, dắt đi dạo nơi này, nơi nọ...
Dáng người Thầy thấp, mập mạp, Thầy đi phục phịch, Thầy khoảng trên năm mươi tuổi, tóc Thầy đã bạc nhiều, loe hoe. Hàng ngày Thầy đi bộ từ nhà ở gần chợ Dinh (Phan Rang) xuống làng dạy học, buổi trưa Thầy ở lại nhà bà Bốn, chị họ bà ngoại tôi nấu cơm cho ông ăn, nghỉ trưa, năm này qua năm nọ, suốt thời gian ông dạy học ở làng.
Cả làng gọi ông là Ông Thầy giáo Ù, theo bộ dạng của ông, nhưng không phải có ý hỗn, mà nửa đùa, nửa thật. Riêng bọn học trò chúng tôi không bao giờ dám gọi như vậy.
Thầy tôi là một Hương sư đúng nghĩa, ông dạy dỗ bọn tôi tận tâm, thương yêu, chăm chút học trò. Bọn tôi đa số là con nông dân, nhà nghèo, học không có đóng tiền gì cả, có đứa cũng nghịch ngợm, Thầy lúc nào cũng cầm một đoạn roi tre để đe nẹt mấy đứa lộn xộn, tôi nhớ hình như Thầy dọa dẫm chứ không đánh đòn học trò. Thầy tập hát cho bọn tôi, giọng Thầy ồ ề, Thầy bày nhiều bài hát xưa như Bạch Đằng Giang, Hội nghị Diên Hồng, các bài đồng dao,... có bài kèm theo động tác múa nữa, có học trò nam và nữ cùng múa, cùng hát.
Hàng tháng, Thầy cộng điểm trung bình, công bố xếp hạng, từ đứng nhất đến đứng năm được khen bảng danh dự, cuối năm học có phần thưởng cho ba hay bốn trò xếp hạng trên hết. Trò nào học kém thì ở lại, hình như không có thi lại gì hết. Cho nên trò nào học yếu có thể ở lại lớp 2, 3 năm là chuyện thường niên. Năm tôi học lớp Tư, có bạn lớn hơn tôi 3, 4 tuổi luôn, vì ở lại lớp liên tục.
Qua hết lớp Tư, muốn học tiếp phải nộp hồ sơ học bạ xin chuyển trường lên Phan Rang là Trường Tiểu học Đạo Long hay Trường Tiểu học Nam để học lớp Ba trở lên.
Thầy dạy 2 lớp trong một phòng học, phòng học và bàn ghế kiểu hồi xưa, bàn nghiêng, có bệ ngang trên để hủ mực khỏi đổ, ghế đóng liền vào bàn, mỗi bàn ngồi bốn trò, khi nào trò đi học đủ, thiếu chỗ ngồi thì chen vào thêm một bạn nữa, ngồi chật nên hay đụng tay nhau khi viết, làm chữ lệch nét, đâm quẹo lung tung,... thế là có thể gây ra cải cọ, chửi bậy, thậm chí đánh lộn,...thế là Thầy phải xử lý tới nơi tới chốn, cho yên ổn mà học hành.
Thầy viết chữ trên bảng chậm rãi, đều nét, cân đối theo ô bảng, học trò phải chăm chú viết theo để chữ được đẹp, không có phong trào vở sạch chữ đẹp gì cả. Tội một cái là bọn tôi viết bằng viết mực, ngòi bầu hay ngòi lá tre, chấm trong hủ mực nước, mực mua lọ hay viên mực để pha với nước thành mực chấm, việc chấm mực để viết làm sao vừa đều mực, đủ nét chữ, không rớt giọt, lem nhoè, vấy bẩn,... là cả quá trình rèn luyện, kinh nghiệm, không phải thuận lợi như sau này có các loại bút máy, bút bi, ít bị lỗi mực. Kèm theo bút chì, bút mực là phải có cục gôm, cục gôm có mấy loại khác nhau, gôm viết chì, viết mực, và loại có hai đầu gôm chì, gôm mực. Loại nữa là giấy chậm tức giấy thấm, dùng để thấm mực đọng, để ngừa mực lan lem làm nhòe chữ.
Lớp Năm học các môn chính là tập đọc, tập viết, làm toán, thủ công, vẽ,... Các sách học gia đình học trò tự mua ở tiệm sách trên phố, học trò phải giữ gìn sách nghiêm túc, không làm rách, quăn góc, dơ mực, vì còn để lại cho em, cháu tiếp tục sử dụng sau này, đến 5, 10 năm tiếp theo.
Trên bảng đen trình bày tuần tự là : Giữa là ngày, tháng, năm, hàng tiếp theo là Cách ngôn, ghi nội dung các câu tục ngữ, châm ngôn, ca dao,... mỗi tuần đổi một nội dung mới, suốt cả thời học tiểu học luôn. Đầu tuần Thầy ghi bảng câu cách ngôn rồi giảng giải kỹ cho trò nghe, hiểu và yêu cầu trò phải rèn luyện tính tình, nhân cách để trở thành người tốt hiện tại và suốt đời, ví dụ như : Có học phải có hạnh, Không thầy đố mày làm nên, Anh em như thể tay chân, Giấy rách phải giữ lấy lề, Lá lành đùm lá rách, Công cha như núi Thái Sơn...Dạy làm người đủ lãnh vực để mà sống tốt với đời. Bọn tôi nhớ, thuộc suốt đời những câu cách ngôn dạy người những năm đi học hồi đó. Góc trái trên bảng có ô điểm danh, ghi sỉ số học sinh, số vắng mặt, có phép, không phép, số có mặt. Phần còn lại của bảng là Thầy ghi nội dung các môn học tập hàng ngày và học trò lên bảng ghi phần học tập của mình.
Ngoài những môn dạy ở lớp, sinh hoạt ở sân trường, ra chơi ngoài đường trước trường, thỉnh thoảng Thầy ‘tổ chức’ dắt bọn học trò nhỏ bọn tôi đi ‘chơi’ xa, bây giờ gọi là tham quan, dã ngoại,... gì gì đó.
Năm tôi học lớp Tư, Thầy dắt 2 lớp học trò đi qua làng An Thạnh, cách làng Tấn Lộc ở phía bên kia sông Dinh, chỉ lội qua được khi mùa nước cạn, gần vào mùa Hè, tháng 3, 4, 5...đoạn sông cuối làng Tấn Lộc qua giữa làng An Thạnh, nước ngập khoảng ngang đùi bọn học trò, xắn quần lên là lội qua.
Bọn tôi đi thành hàng hai, trước tiên là vào thăm nhà từ đường của Thầy, ngôi nhà kiểu xưa, nửa Ta, nửa Tây, có các bàn thờ kiểu cổ,... Sau đó đi thăm lò làm đồ gốm, nghề truyền thống từ xa xưa của dân làng, nên còn gọi An Thạnh là làng Lò Gốm, sản xuất các loại vật dụng gia đình hàng ngày như hỏa lò (để nấu than, củi), ống ghè để xây nhà, đựng đồ vật nhỏ, lò đổ bánh căn, bánh xèo,... đem lên chợ Dinh bán và buôn đi khắp nơi.
Tiếp theo là các nhà làm nghề đan chiếu cói, đây cũng là nghề truyền thống của làng, nghề của gia đình, họ tộc. Khi đi đến đâu Thầy giảng giải cho bọn tôi về sản phẩm, nguồn gốc, công đoạn sản xuất, công dụng, giá trị tiêu dùng, thị trường,... để bọn tôi hiểu biết và trân trọng làng nghề, công sức của người làm nghề tạo ra sản vật cho cộng đồng, xã hội.
Bọn tôi đến trường đa số là đi chân đất, trò nào không đi chân đất thì mang guốc vông, nhưng mang guốc chạy nhảy chơi đùa bất tiện, nên hầu hết ở trường là đi chân đất. Về quần áo thì không có đồng phục, phù hiệu gì cả, trò nữ thường mặc đồ bộ bà ba, hay đồ bộ nữ, trò nam thì mặc áo gì cũng được, quần đùi, đầu trần, đứa nào đứa nấy tóc cháy vàng hoe, da rám đen, chân chai như dân làm ruộng, nhiều đứa như trẻ chăn bò, cắt cỏ,... mà cũng có chăn bò, cắt cỏ cho nhà mình những khi không có đi học.
Năm tôi học lớp Năm, cuối năm được phần thưởng, Thầy tổ chức lễ phát thưởng trong phòng học, cho cả hai lớp Năm và Tư, hình như có bảy, tám trò được lãnh Bảng danh dự cuối năm và một gói phần thưởng, gồm cặp táp da, vở, bút chì, bút màu, gôm, giấy bao vở,... Không thấy có phụ huynh, quan chức gì đến dự cả, không có băng rôn, diễn văn khai mạc, bế mạc gì ráo, Thầy thông qua xếp hạng từng trò mỗi lớp, đọc lại danh sách các trò được thưởng, Thầy phát thưởng lần lượt từ hạng cao đến thấp, Thầy khen chung, dặn dò vui chơi học hành 3 tháng hè, cẩn thận,... rồi Thầy trò ra về.
Năm đó tôi xếp hạng nhì lớp, được lãnh thưởng đem về nhà, khoe với bà ngoại, bà khen một câu rồi xoa đầu, thế thôi. Còn phần thưởng do đâu mà có để tặng cho học trò thì bọn tôi không biết luôn, không có việc Thầy vận động phụ huynh ủng hộ đồng nào hết ! Đến giờ tôi vẫn nghỉ không ra việc này, dù mình lãnh thưởng được 3 lần luôn, chắc là của Thầy mua ! Rồi Thầy chuẩn bị lo hồ sơ của các trò chuyển lên trường trên phố học tiếp lớp Ba, hình như là Thầy làm thủ tục chuyển luôn cho học trò.
Năm tôi lên lớp Tư, cuối năm tôi cũng đứng nhì lớp, do bị bệnh nên không dự nhận thưởng được, cuối buổi sáng đó, đích thân Thầy đem phần thưởng đến nhà thăm tôi bệnh và trao thưởng. Tôi nhớ phần thưởng gồm một cặp da bò màu vàng, có hai ngăn ngoài, gài nắp bật, hai ngăn trong, trong cặp có vở, bút chì, hộp bút màu, bút và hộp đựng lọ mực, gôm, đặc biệt là có một xấp vải lụa trắng để may bộ quần áo bidama mặc ở nhà.
Thầy ân cần hỏi han và dặn ngoại tôi nên dắt đi khám chữa bệnh cho mau nhẹ. Nhưng mà, năm đó tôi ở... lại lớp vì trong giấy khai sinh nhỏ một tuổi, với lại đi học lên phố chỉ đi bộ, còn nhỏ, nhà xa trường ba cây số, hàng ngày đi về bốn lượt, cũng nhiều khó khăn, bất tiện đủ thứ.
Đến cuối năm học sau, tôi xếp hạng nhất, được Thầy chuyển hồ sơ lên học lớp Ba của trường Tiểu học Đạo Long, Phan Rang. Tôi bắt đầu đi học xa nhà, hàng ngày đi bộ mười mấy cây số, hai vòng buổi sáng và buổi chiều. Từ đó, tôi gặp Thầy thưa dần, nhưng mỗi lần gặp Thầy, bọn học trò đều cúi đầu, vòng tay, thưa : Con chào Thầy. Đứa nào trong tầm tay, Thầy xoa đầu hỏi han việc học hành, gia đình thế nào,...
Sau một thời gian Thầy về hưu, trước 1975, rồi Thầy mất lúc nào tôi không hay biết, cũng chưa lần nào viếng thăm thắp kính Thầy một nén hương tưởng nhớ, dù trong lòng luôn nhớ ơn Thầy. Tôi tự trách mình sao vô tâm đến vậy, kính mong hương linh Thầy tha thứ cho đứa học trò nhỏ xa xưa hồi nẳm đó.
Trường xưa giờ vẫn còn đây
Rêu phong phủ kín tháng ngày đã qua
Về thăm trường... tuổi đã già
Bạn bè lứa lớp đi xa... hết rồi
.jpg)
