.jpg)
BIỆN ĐẠO (BÀI 4)
ĐẠO KHỔNG DO CÁC THÁNH VƯƠNG LẬP RA KHÔNG PHẢI
ĐẠO TỰ NHIÊN
Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng
***
BÀI 4
Đạo tiên vương không phải là đạo tự nhiên của trời đất
Đạo tiên vương (tức đạo Khổng) là do các tiên vương (các vị vua lập ra các triều đại mới ở cổ đại) sáng tạo ra (tạo造), không phải là đạo tự nhiên của trời đất (nghĩa là không phải quy luật tự nhiên) (1). Tôi nghĩ rằng bởi vì các tiên vương là những người có đức thông minh duệ trí (sáng suốt thấy xa) (2), tiếp nhận mệnh lệnh của trời làm vua của mọi người. Tấm lòng của các tiên vương này chỉ biết lấy việc làm cho mọi người dân có đời sống yên vui làm nhiệm vụ của bản thân. Do đó các tiên vương tận dụng hết tâm sức (3) và trí tuệ khéo léo sáng tác ra (tác作) đạo để cho mọi người đời sau theo đó mà hành động. Đạo tiên vương nào phải đã có sẵn trong tự thiên của trời đất.
Đạo tiên vương phải trải hơn mấy ngàn năm từ thời Nghiêu, Thuấn, Hạ, Ân đến Chu mới được hoàn thành
Các vị vua Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế (4) cũng là thánh nhân. Tuy nhiên những thứ họ đã sáng tác chỉ là đạo (phương pháp) sử dụng các vật có trong tự nhiên (lợi dụng利用) và giúp ích cho đời sống mọi người được tiện lợi hơn và sung túc (hậu sinh). Thông qua đời vua Chuyên Húc và vua Đế Khốc (5), và phải chờ đến sau đời vua Nghiêu, vua Thuấn, lễ và nhạc mới bắt đầu được hình thành rõ ràng. Rồi phải kế tục liên tiếp qua các thời đại của nhà Hạ, nhà Ân và nhà Chu (6), đạo tiên vương mới được hoàn bị đẹp đẽ. Nghĩa là, đạo tiên vương phải liên tục trải qua mấy ngàn năm, tích lũy liên tiếp tâm sức và trí tuệ khéo léo của một số thánh nhân mới hoàn thành được. Đạo tiên vương là kết tụ tinh hoa của nhiều thánh nhân chứ không phải bằng khả năng của 1 thánh nhân trong 1 đời mà có thể có được. Do đó, ngay cả Khổng tử cũng phải nhờ học mới hiểu và có được đạo trong người (7). Như vậy thì làm sao có thể cho rằng đạo tiên vương có sẵn trong tự nhiên trời đất hoặc là đạo của tự nhiên trời đất.
Tử Tư viết sách Trung Dung để phản đối việc Lão tử cho rằng đạo Khổng là giả tạo
Trong sách Trung Dung viết “Tuân theo bản tính bẩm sinh gọi là đạo”. Sách Trung Dung được viết trong thời đại mà học thuyết của Lão tử hưng thịnh, và Lão tử cho rằng đạo thánh vương là ngụy偽 (giả tạo). Do đó, Tử Tư mới viết sách Trung Dung để chủ trương rằng đạo Nho của chúng tôi, là đạo mà các tiên vương chỉ tuân theo bản tính bẩm sinh của con người để sáng lập ra. Chắc chắn không có nghĩa Tử Tư có ý nói trong tự nhiên trời đất đã có đạo tiên vương tồn tại. Và Tử Tư cũng đã không có nói đạo tiên vương chủ trương tuân theo bản tính tự nhiên của con người mà không mượn tay của con người để tu sửa bản tính.
Giống như chúng ta đốn cây để xây dựng nhà ở. Chúng ta căn cứ theo tính chất của cây mà dùng cho thích hợp vào các bộ phận của nhà như cột, xà, tường vách ... Tuy nhiên, không phải vì vậy mà chúng ta có thể cho là nhà là có y nguyên bản tính của cây.
Bản tính con người là muốn thay đổi, biến chế sự vật có sẵn sao cho hữu ích hơn
Phần lớn, phó mặc cho vạn vật sống hoặc trưởng thành tự nhiên là đạo của trời đất. Làm thêm cái gì mới (thí dụ như gia công, kết nối, phối hợp vật này với vật khác...) vào các vật có sẵn để dễ sử dụng hoặc hữu ích hơn cho cuộc sống là bản tính của con người (Matsushita Kônosuke nhận thức rất rõ về điều này). Các Nho gia đời sau không quan sát để nhận ra đặc điểm này của con người. Họ cho rằng tự nhiên trời đất là đạo (tiên vương)!(8) Nếu chủ trương đạo (tiên vương, đạo làm người) là đạo của tự nhiên thì chẳng phải quy về chủ trương của Lão Trang (9) hay sao?
Tóm tắt ý quan trọng
- Đạo Khổng tức đạo do các thánh vương từ đời Nghiêu, Thuấn, Hạ, Ân đến Chu, trải qua nhiều ngàn năm mới được hoàn thành để dân chúng đương thời và sau đó sống được an vui, không phải là thứ có sẵn trong tự nhiên như các Nho gia đời sau chủ trương. Các Nho gia đời sau chủ trương như vậy là bởi vì do ảnh hưởng của Lão Trang.
- Tử Tư viết sách Trung Dung để phản đối việc Lão tử cho rằng đạo Khổng là giả tạo.
- Bản tính con người là muốn thay đổi, biến chế sự vật có sẵn sao cho hữu ích hơn.
- Các hậu Nho cho rằng đạo Khổng là thiên lý tự nhiên là chủ trương sai lầm.
- Tử Tư chỉ giải thích đạo Khổng “tuân theo bản tính bẩm sinh con người” chứ không có ý “không mượn tay của con người, nghĩa là dùng giáo dục, để tu sửa bản tính.”
Nguyễn Sơn Hùng
Dịch xong ngày 10/5/2026
Xem lại và bổ sung ngày 13/6/2026
Nhận xét tổng thể
(1) Do ảnh hưởng của môn khoa học tự nhiên nên ngay cả người biên dịch ban đầu cũng đã từng nghĩ rằng đạo phải là những quy luật của tự nhiên thì mới đúng và có hiệu quả. Tuy nhiên, sau khi được Sorai nhắc nhở đạo Khổng, tức đạo tiên vương được lập ra là để quản trị xã hội con người sinh sống hạnh phúc, hòa bình và thịnh vượng nên hiểu rằng đạo không hẳn cần phải giống những quy luật của các hiện tượng tự nhiên mà cần phải hòa hợp với bản tính con người và cả tự nhiên. Một lý do quan trọng của hòa hợp với tự nhiên là để có được tính bền vững của phát triển xã hội con người.
(2) Người biên dịch rất ngạc nhiên đối với nhận xét trùng hợp của Ogyu Sorai và Matsushita Kônosuke cho rằng: Bản tính con người là muốn thay đổi, biến chế sự vật có sẵn sao cho hữu ích hơn. Chính do đặc sắc này của con người đã đưa con người lên vị trí “linh trưởng” của vạn vật.
(3) Theo thiên Tính Ác trong sách Tuân Tử, “ngụy偽” có nghĩa là “do con người làm ra”. Ý nghĩa này có thể hiểu được bởi vì chữ ngụy được kết hợp từ bộ nhân (con người) và chữ vi (việc làm). Nếu theo ý nghĩa này của chữ “ngụy” thì giải thích của Tử Tư “đạo tiên vương chỉ được lập ra theo bản tính con người” cũng không giải trừ hết được sự thật là “đạo do các tiên vương lập ra với mục đích an dân”. Chắc vào thời Tử Tư “ngụy” còn có nghĩa là “giả tạo” chăng nên Tử Tư mới nêu ra đức “chí thành”至成 làm đức của thánh nhân và Khổng tử.
Ghi chú
(1) Sorai có ý phê phán chủ trương của Chu Hy. Đối với lời sau trong thiên 3 Công Tôn Sửu thượng, sách Mạnh Tử: 其為氣也配義與道，無是餒也。Kỳ vi khí dã, phối nghĩa dữ đạo; vô thị, nỗi dã (tạm dịch: Khí (hạo nhiên) ấy cần phải phối hợp với nghĩa và đạo, nếu không nó sẽ hư hoại đi.), Chu Hy chú giải như sau: 道者、天理之自然Đạo giả, thiên lý chi tự nhiên (tạm dịch: đạo là tự nhiên của lẽ trời). Đối với câu “Suất tính chi vị đạo” của chương 1, câu “Đạo chi bất hành dã, ngã tri chi hỹ.... Đạo chi bất minh dã, ngã tri chi hỹ.” của chương 4, và câu “ Cố quân tử chi đạo….kiến chư thiên địa nhi bất bội” trong chương 29 của sách Trung Dung, trong Trung Dung Chương Cú Chu Hy cũng chú giải ý tương tự.
Ngoài ra, Điều 2 của mục Đạo trong Ngữ Mạnh Tự Nghĩa, Jinsai cũng giải thích đạo là tự nhiên.
(2) “Thông minh duệ trí” xuất hiện trong Hệ Từ Truyện thượng của kinh Dich, và sách Trung Dung.
(3) “Tận tâm lực” 盡心力xuất hiện trong chương 7 thiên 1 Lương Huệ Vương thượng sách Mạnh Tử:
(4) Phục Hy là người đầu tiên đặt ra chữ viết, dạy dân cách săn thú, đánh cá, nuôi gia súc. Thần Nông người dạy dân y dược và đầu tiên lập ra chợ để trao đổi vật dụng. Hoàng Đế phát triển các việc trên và dạy dân nuôi tầm, định ra chế độ nhà ở và y phục.
(5) Trong mục Ngũ Đế Đức sách Đại Đái Lễ có ghi nội dung: Chuyên Húc, Đế Khốc, Nghiêu, Thuấn đặt ra tế tự, phục sức, lễ nhạc....
(6) Trong thiên Lễ Khí sách Lễ Ký viết: Tam đại chi lễ nhất dã, dân cộng do chi, hoặc tố hoặc thanh, Hạ tạo Ân nhân. 三代之禮一也，民共由之。或素或青，夏造殷因。Tạm dịch: (Tóm lại) Lễ của 3 triều đại Hạ, Ân và Chu căn bản là 1, người dân cùng 1 lòng tuân theo lễ mặc dù cách biểu hiện, diễn tả lễ có khác nhau, có triều đại xem trọng màu trắng, có triều đại xem trọng màu xanh; lễ bắt đầu từ đời Hạ, đời Ân tiếp nhận và sửa đổi.
(7) Trong chương 19 thiên 7 Thuật Nhi sách Luận Ngữ viết:
子曰：“我非生而知之者，好古，敏以求之者 也。
Tử viết: “Ngã phi sinh nhi tri chi giả; hiếu cổ, mẫn dĩ cầu chi giả dã.”
Dịch (Nguyễn Hiến Lê)
Khổng tử nói: “Ta chẳng phải trời sanh ra đã biết đạo lý, ta ưa thích văn hoá cổ mà siêng năng tìm học.”
(8) Xem Ghi chú (1).
(9) Trong chương 25 sách Lão Tử viết:
有物混成、先天地生。寂兮寞兮、獨立不改、周行而不殆。可以爲天下母。吾不知其名、字之曰道。強爲之名曰大。大曰逝、逝曰遠、遠曰反。故道大、天大、地大、王亦大。域中有四大、而王居其一。人法地、地法天、天法道、道法自然。
Hữu vật hỗn thành, tiên thiên địa sinh. Tịch hề liêu hề , độc lập bất cải, chu thành nhi bất đãi. Khả dĩ vi thiên hạ mẫu. Ngô bất tri kỳ danh, tự chi viết đạo. Cưỡng vi chi danh viết đại. Đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản. Cố đạo đại, thiên đại, địa đại, vương diệc đại. Vực trung hữu tứ đại, nhi vương cư kỳ nhất. Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên.
Tạm dịch: Các vật trộn lẫn nhau để tạo thành, sinh ra trước trời đất. Yên lặng không có âm thanh, hình dạng cũng không có, không nương tựa vào gì khác mà cũng không biến đổi, lan rộng khắp nơi mà không mỏi mệt. Là mẹ sinh ra mọi vật. Ta không biết tên gì, gọi đó là đạo. Nếu dùng tên gọi khác thì có thể gọi là to. To thì lan tràn khắp nơi, lan tràn khắp nơi thì đi xa, đi xa thì trở về. Có nghĩa là đạo có tính chất của to. Trời cũng to, đất cũng to, vua cũng to. Trong đời có 4 thứ to. Vua thống nhất con người phải là 1 trong 4 thứ to này. Người theo đất, đất theo trời, trời theo đạo, đạo theo tự nhiên
Nguyên văn
先王之道。先王所造也。非天地自然之道也。蓋先王以聡明睿知之德。受天命。王天下。其心一以安天下為務。是以尽其心力。 極其知巧。作為是道。使天下後世之人由是而行之。豈天地自然有之哉。
伏羲神農黄帝亦聖人也。其所作為。猶且止於利用厚生之道。歴顓頊帝嚳。至於堯舜。而後礼案始立焉。夏殷周而後粲然始備焉。是更数千年。更数聖人之心力知巧而成焉者。亦非一聖人一生之力所能辦焉者。故雖孔子亦学而後知焉。而謂天地自然有之而可哉。
如中庸曰率性之謂道。当是時。老氏之說興。貶聖人之道為偽。故子思著書。
以張吾儒。亦謂先王率人性而作為是道也。非謂天地自然有是道也。亦非謂率人性之自然不仮作為也。辟如伐木作宮室。亦率木性以造之耳。雖然。宮室豈木之自然乎。大氏自然而然者。天地之道也。有所営為運用者。人之性也。後儒不察。乃以天理自然為道。豈不老莊之帰乎。
Âm Hán Việt của nguyên văn
Tiên vương chi đạo. Tiên vương sở tạo dã. Phi thiên địa tự nhiên chi đạo dã. Cái tiên vương dĩ thông minh duệ trí chi đức. Thụ thiên mệnh. Kỳ tâm nhất dĩ an thiên hạ vi vụ. Thị dĩ tận kỳ tâm lực. Cực kỳ tri xảo. Tác vi thị đạo. Sử thiên hạ hậu thế chi nhân do thị nhi hành chi. Khởi thiên địa tự nhiên hữu chi tai.
Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế diệc thánh nhân dã. Kỳ sở tác vị. Do thả chỉ ư lợi dụng hậu sinh chi đạo. Lịch Chuyên Húc, Đế Khốc. Chí ư Nghiêu Thuấn. Nhi hậu lễ nhạc thủy lập yên. Hạ, Ân, Chu nhi hậu sán nhiên thủy bị yên. Thị canh số thiên nhiên. Canh số thánh nhân chi tâm lực tri xảo nhi thành yên giả. Diệc phi nhất thánh nhân nhất sinh chi lực sở năng biện yên giả. Cố tuy Khổng tử diệc học nhi hậu tri yên. Nhi vị thiên địa tự nhiên hữu chi nhi khả tai.
Như Trung Dung viết suất tính chi vị đạo. Đương thị thời. Lão thị chi thuyết hưng. Biếm thánh nhân chi đạo vi ngụy. Cố Tử Tư trước thư. Dĩ trương ngô Nho. Diệc vị tiên vương suất nhân tính nhi tác vi thị đạo dã. Phi vị thiên đại tự nhiên hữu thị đạo dã. Diệc phi vị suất nhân tính chi tự nhiên bất giả tác vi dã. Thí như phạt mộc tác doanh thất. Diệc suất mộc tính dĩ đạo chi nhĩ. Tuy nhiên. Doanh thất khởi mộc chi tự nhiên hồ. Đại để tự nhiên nhi nhiên giả. Thiên địa chi đạo dã. Hữu doanh vi vận dụng giả. Nhân chi tính dã. Hậu Nho bất sát. Nãi dĩ thiên lý tự nhiên vi đạo. Khởi bất Lão Trang chi quy hồ.
Tài liệu tham khảo
Trách nhiệm biên tập Bitô Masahide (1983): Ogyu Sorai – Danh Trứ của Nhật Bản 16, Chuo Koron sha.
Nhiều dịch giả/tác giả (1973): Ogyu Sorai – Nhật Bản Tư Tưởng Đại Hệ 36, Iwanami Shoten.
Matsushita Kônosuke (2002): Triết học của Matsushita Kônosuke (tiếng Nhật), Viện nghiên cứu PHP. Thí dụ: “Thành công của làm người là gì?”
http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Thanh-cong-cua-lam-nguoi.htm
Matsushita Kônosuke (2001):Nhân Sinh Tâm Đắc Thiệp, Viện nghiên cứu PHP. Thí dụ: “Bài 20: Không có vật gì vô dụng”
http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Bai-20-Khong-co-vat-gi.htm
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét