NHỮNG CÁI CHẾT OAN NGHIỆT.
Ngày 27 tháng 7 năm nhâm tuất (1442), vua Lê
Thái Tông tuần du, duyệt binh ở Chí Linh. Đầu tháng 8 vua ghé thăm chùa Tư
Quốc, Côn Sơn, Chí Linh nơi Nguyễn Trãi về ẩn dật sau khi bị thất sủng. Sau khi
viếng thăm, vua yêu cầu Nguyễn Thị Lộ là thứ thiếp của Nguyễn Trãi cùng theo về
kinh. Trên đường về, ngày mồng 4 tháng 8 âm lịch Lê Thái Tông chết đột ngột tại
vườn vải (lệ chi viên) vốn là một ly cung được xây cất từ triều Lý trong một
trại trồng vải thuộc làng Đại Lại, huyện Gia Định (nay là Gia Bình), tỉnh Bắc
Ninh. Trước khi Thái Tông mất chỉ một mình Nguyễn Thị Lộ hầu bên cạnh, “bọn
thái giám Tạ Thanh, Lương Dật chạy biến đi mất, nói là đi tìm thầy thuốc địa
phương, sáng mới về, vua đã tắt thở” (1).
Viện cớ này, Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh cho bắt Thị Lộ tra tấn dã man nhằm bức
cung khép tội cùng Nguyễn Trãi đồng mưu giết vua. Chịu không nổi cực hình,
Nguyễn Thị Lộ phải khai nhận. Án được thi hành ngay: Nguyễn Thị Lộ bị bỏ vào
cũi sắt dìm xuống sông cho chết, Nguyễn Trãi bị kết án tru di tam tộc.
Ngày 16 tháng 8 năm nhâm tuất, những người
thuộc họ Nguyễn của Nguyễn Trãi, họ Trần của bà Trần Thị Thái, mẹ Nguyễn Trãi,
họ Nhữ của vợ thứ Nguyễn Phi Khanh (cha Nguyễn Trãi) và họ tộc của tất cả 5
người vợ Nguyễn Trãi, từ ông già đầu bạc đến đứa bé mới khóc chào đời bị chém
đầu một loạt.(2)
Nhận xét về cách gấp rút kết thúc vụ án của
triều đình nhà Lê dưới quyền nhiếp chính của Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh lúc bấy
giờ, Giáo sư Đinh Xuân Lâm viết:
Trước hết là Nguyễn Trãi không có mặt tại nơi
xảy ra vụ án, lúc này ông lui về ở ẩn tại Côn Sơn để tránh những phiền toái nơi
triều chính, thế thì muốn kết tội ông có liên quan đến việc giết vua với Nguyễn
Thị Lộ thì phải có chứng cớ cụ thể, cần tiến hành điều tra xét xử công khai,
không thể làm án ngay được. Thế mà tới ngày 16 (nghĩa là chỉ 12 ngày sau đó),
cũng nên nhớ lúc này triều đình còn bận rộn việc làm tang cho vua Lê Thái Tông,
bản án hành hình Nguyễn Trãi-Nguyễn Thị Lộ cùng ba họ đã được thi hành! Sự hấp
tấp vội vã trong việc kết án đối với Khai quốc công thần Nguyễn Trãi và vợ là
Nguyễn Thị Lộ cùng vợ con họ hàng quả là có gì bất thường, lộ rõ ý định xấu của
bọn thù địch với Nguyễn Trãi muốn kết thúc vụ án có nhiều nghi vấn để bịt đầu
mối. Đó là chưa nói tới ý định xấu xa của chúng là bằng cuộc tàn sát lớn này
muốn đàn áp dư luận dân chúng vô cùng thương xót và căm phẫn bất bình trước cái
chết oan ức của vị anh hùng dân tộc và toàn gia.” (3)
NHỮNG GHI CHÉP MẬP MỜ CỦA CHÍNH SỬ
VÀ NHỮNG TRUYỀN THUYẾT HOANG ĐƯỜNG
Sau cái chết của Thái Tông, Đại Việt Sử Ký toàn thư, bản kỉ
thực lục, quyển XI do Ngô Sĩ
Liên chủ biên đã ghi lại vắn tắt và khá mập mờ như sau :
"…Tháng 8, ngày mồng 4, vua đến vườn
vải, huyện Gia Định, bỗng bạo bệnh rồi băng. Trước đây vua thích vợ của Thừa
chỉ Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ, người rất đẹp, văn chương rất hay, gọi vào
cung phong làm Lễ nghi Học sĩ, ngày đêm hầu bên cạnh. Đến khi đi tuần miền
đông, xa giá về đến vườn vải xã Đại Lại, ven sông Thiên Đức, vua thức suốt đêm
với Nguyễn Thị Lộ, rồi băng. Các quan bí mật đưa về, ngày mồng 6 về tới kinh
sư, nửa đêm đem vào cung rồi mới phát tang. Mọi người đều nói là Nguyễn Thị Lộ
giết vua"
Nhiều thế kỉ qua, cho mãi đến gần đây nhiều
người đọc Đại Việt sử kí toàn
thư, vẫn tin là giữa Thái Tông và Nguyễn Thị Lộ có quan hệ ân ái. Họ nghĩ
rằng đây là nguyên nhân dẫn đến thảm
án Lệ chi viên mà không biết
rằng tất cả chỉ là âm mưu tàn độc của Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh nhằm trả thù
riêng, giết người diệt khẩu, bảo vệ ngôi báu cho con mình là Thái tử Bang Cơ
lên ngôi ngay sau khi Thái Tông mất.
Ngoài những chi tiết của chính sử triều Lê
còn có các truyền thuyết lưu truyền và ghi chép nhiều nơi: truyền thuyết “rắn
báo oán” trong dân gian có mấy chuyện kể khác nhau, khi thì kể là Nguyễn
Phi Khanh, khi lại kể là Nguyễn Trãi lúc còn là thầy đồ dạy học, cho học trò
phát cỏ khu vườn quanh nhà. Đêm trước Nguyễn có nằm mơ thấy một người đàn bà
với bầy con dại đến xin ông vì con mọn cho thư thả ít hôm để dọn nhà… Sáng ra
không nhớ, mãi khi học trò phát xong cỏ vườn vào báo là có đánh chết một bầy
rắn con, lúc đó Nguyễn mới băn khoăn nhớ ra và hiểu ý nghĩa giấc mơ. Đêm ngồi
khêu đèn đọc sách thì bỗng đâu một giọt máu từ trên rơi xuống đúng ngay vào chữ "đại " (代 : đời ), thấm qua ba lớp giấy (ứng với
việc gia tộc sau này bị hại đến ba đời), ngẩng lên chỉ thấp thoáng thấy một con
rắn trên xà nhà bò đi.
Nhiều dị bản lại bịa thêm nhiều chi tiết
hoang đường khác như: trong đêm nghỉ tại vườn vải, vua đau lưỡi, Thị Lộ xin vua
thè lưỡi ra để chữa. Lộ cắn vào lưỡi vua, vua chết ngay. Khi Thị Lộ bị dìm chết
dưới sông thì bỗng có con rắn trắng lớn hiện hình bơi đi….(4)
Các chi tiết của chính sử triều Lê cũng như
truyền thuyết là do phe Nguyễn Thị Anh dựng nên nhằm mập mờ lí giải bằng nguyên
nhân tiền định, nhân quả, xoa dịu lòng tiếc thương Nguyễn Trãi-Nguyễn Thị Lộ,
lòng chán ghét việc nhà Lê tàn sát công thần.
GẦN 600 NĂM, SỰ THẬT ĐƯỢC TRẢ VỀ ĐÚNG NGUYÊN
BẢN
Nhà Lê tuy có công lớn đánh thắng quân Minh
giúp đất nước thoát ách nô lệ nhưng lại là triều đại có các khai quốc công thần
bị nghi kị, giết hại nhiều nhất: Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo, Lê Sát, Lê
Ngân, Nguyễn Trãi, Trịnh Khả, Trịnh Khắc Phục…Riêng vào thời Lê Thái Tông,
nhiều án oan khiến bao nhiêu người bị thảm sát. Tất cả đã xuất phát từ những
mâu thuẫn khốc liệt giữa hậu và phi làm phát sinh những âm mưu tàn độc chốn
cung đình:
Lê Thái Tông lên ngôi 11 tuổi và mất năm 20
tuổi; khi ấy vua đã có được 04 hoàng nam, sinh bởi 06 người vợ :
- Lê Thị Ngọc Dao (bị phế làm dân thường sau khi
cha là công thần Lê Sát bị giết năm 1437)
- Lê Thị Lệ (bị truất xuống làm Tu Dung sau khi cha là công thần Lê Ngân bị
giết sau Lê Sát.)
- Dương Thị Bí (Nguyên là Hoàng hậu bị phế
xuống làm Chiêu Nghi, mẹ của Lệ Đức hầu Nghi Dân);
- Bùi Quí Nhân (Thần phi; mẹ của Cung vương Khắc Xương);
- Nguyễn Thị Anh (mẹ của Thái tử Bang Cơ,
được phong: Tuyên Từ Hoàng hậu sau khi Dương Thị Bí bị phế truất);
- Ngô Thị Ngọc Dao (Tiệp dư, mẹ của
Hoàng tử Tư Thành; lúc có mang vì sợ bị giết hại, phải trốn khỏi cung, cải trang
làm ni cô).
Nhiều vợ, nhiều hoàng nam chính là đầu mối
của bất hòa, nguyên nhân của bao nhiêu toan tính để rồi sinh ra bao nhiêu thủ
đoạn, âm mưu tàn độc. Sơ khởi cuộc cạnh tranh khốc liệt chốn hậu cung ấy, Nghi
Dân và Khắc Xương đã bị Thái Tông phế truất; lúc này Nguyễn Thị Anh đã sinh
được Bang Cơ và mong cho con mình được kế nghiệp, lại rất lo lắng, sợ lộ một
tội tày đình là Bang Cơ chẳng phải là con Thái Tông (trước đó, Thị Anh đã gian
díu, có mang với Lê Nguyên Sơn, người thuộc dòng dõi Lê Khoáng) (5) .
Sự thực này gần đây đã được công bố trong tác
phẩm "Nhìn lại lịch
sử" của Phan Duy Kha, Lã
Duy Lan, Đinh Công Vĩ. Công trình nghiên cứu đã vận dụng nhiều nguồn tư liệu
khác nhau, nhiều gia phả họ tộc, đặc biệt là Ngọc
phả họ Đinh ở làng Đông Cao, Nông Cống, Thanh Hóa thuộc họ tộc công thần Đinh
Liệt (hiện có bản lưu trữ tại Viện Hán Nôm). Trong Ngọc phả họ Đinh có “Bút
kí Hồng Mai” chép mấy bài thơ
do chính Đinh Liệt để lại, chứng minh được điều mờ ám của Nguyễn Thị Anh; sau
đây là một bài khá tiêu biểu:
Nhung tân hà hữu tống thai tinh,
Lục nguyệt khai hoa quái dị hình,
Niên nguyệt nhật thời thăng đính ký,
Hoàng bào ô nhiễm vạn niên thanh.
Sợ vạ gió khôn lường, trong bài thơ, Đinh
Liệt đã phải nói trại Nhân
Tông thành “nhung tân”, Thái Tông thành “tống thai”,
Đinh Thắng thành “thăng đính”. Bài thơ có thể dịch ra như sau:
Nhân Tông chẳng phải máu Nguyên Long (6)
Sáu tháng mang thai thật lạ lùng,
Năm, tháng, ngày, giờ Đinh Thắng chép,
Hoàng bào nhơ bẩn tiếng ngàn năm.
Sở dĩ Đinh Liệt viết “năm tháng, ngày giờ Đinh Thắng
chép” là vì mỗi khi vua nhập
phòng với hoàng hậu hay phi tần, hoạn quan có trách nhiệm ghi lại ngày giờ, năm
tháng và Đinh Thắng đã tính được: từ khi Nguyễn Thị Anh chăn gối với Thái Tông
đến ngày sinh Bang Cơ chỉ 6 tháng. Lo sợ lộ bí mật, Thị Anh đã cho giết ngay 2
hoạn quan Đinh Thắng, Đinh Phúc sau khi Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị hành
hình bởi vì bà hiểu rằng Thắng và Phúc biết bí mật tày đình trên.
Đinh Thắng biết thì Nguyễn Thị Lộ và Nguyễn
Trãi cũng biết vì Thi Lộ ở ngay trong cung và được Thái Tông có cảm tình. Vì lí
do này, Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh đặc biệt căm ghét Nguyễn Trãi và Thị Lộ. Nỗi
căm ghét này được nhân lên bội phần sau khi Thị Lộ theo kế của Nguyễn Trãi vô
hiệu hóa âm mưu phế bỏ Ngô Thị
Ngọc Dao.
Nguyên Ngô
Thị Ngọc Dao là vợ cuối của
Thái Tông, lúc này đã có mang. Nguyễn Thị Anh sợ Ngọc Dao sinh hoàng nam có thể
chiếm ngôi thái tử, bèn vu cho Ngọc Dao tham dự việc làm bùa ngãi hại Bang Cơ,
xui Thái Tông khép Ngọc Dao vào tội "voi giày". Nguyễn Trãi biết
chuyện, ngầm cho Thị Lộ khuyên Thái Tông đừng nghe lời xúc xiểm mà làm việc
thất đức. Vua đồng ý, cho phép Thị Lộ đem Ngọc Dao giấu ở chùa Huy Văn.
Căm thù, rắp tâm thi hành độc kế; thời cơ
đến, nhân khi Thái Tông nghỉ đêm tại vườn vải, Nguyễn Thị Anh cho tay chân hạ
độc vua (7) đồng thời mật lệnh cho bọn hoạn quan tản mác hết vào làng chỉ để
một mình Thị Lộ hầu bên cạnh. Thái Tông chết, Bang Cơ đương nhiên nối nghiệp.
Một mũi tên bắn trúng hai đích. Nguyễn Thị Anh đồng thời lại giết được Thị Lộ,
Nguyễn Trãi, Đinh Thắng, Đinh Phúc…diệt khẩu trừ hậu hoạn. Việc Thái Tông bị
Nguyễn Thị Anh hạ độc chắc chắn Ngô Sĩ Liên biết rõ; vậy nhưng Đại Việt sử kí toàn thư do Ngô Sĩ Liên chủ biên lại giấu đi,
cố ý thay bằng những chi tiết rất hàm hồ về mối quan hệ giữa Thái Tông và Thị
Lộ ngầm cho người đọc hiểu đây là nguyên nhân cái chết của Thái Tông:
“ Trước
đây vua thích vợ của Thừa chỉ Nguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ, người rất đẹp, văn
chương rất hay, gọi vào cung phong làm Lễ nghi Học sĩ, ngày đêm hầu bên cạnh.
Đến khi đi tuần miền đông, xa giá về đến vườn vải … vua thức suốt đêm với
Nguyễn Thị Lộ, rồi băng.”…
Cách viết của Ngô Sĩ Liên đã khiến nhiều
người lầm tưởng rằng Thị Lộ trẻ gần bằng Thái Tông và Nguyễn Trãi thì già lão;
giữa Thái Tông và Thị Lộ chắc có quan hệ ái tình.
Sự thật hoàn toàn khác. Nguyễn Thị Lộ, sinh
năm 1390 (8) trong gia đình nền nếp. Cha là Nguyễn Mỗ, thầy thuốc ở làng Hải
Triều, tục gọi làng Hới (còn gọi là Hải Hồ), tổng Thanh Triều, huyện Ngự Thiên,
phủ Tân Hưng (nay thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà), sớm được học chữ, lại thông
minh, từ bé đã thuộc Tứ thư, Ngũ kinh, Nam sử… lại giỏi thơ văn… Bà nổi
tiếng là người đẹp nhất vùng. Xuất thân nông dân, giỏi nghề làm chiếu truyền
thống của làng, Nguyễn Thị Lộ tần tảo nuôi dạy các em, thường phải đi bán chiếu
(9) gặp Nguyễn Trãi lúc đang làm quan nhà Hồ; bấy giờ Nguyễn Trãi mới 26 tuổi
Nguyễn Thị Lộ 16 tuổi (trăng tròn lẻ). Cuộc tình đẹp được lưu truyền qua
giai thoại bài thơ bán chiếu(10).
Vợ chồng chỉ chênh nhau 10 tuổi, độ chênh tuổi tác rất bình thường trong cuộc
đời… Riêng đối với Thái Tông thì Thị Lộ lớn hơn Thái Tông đến 30 tuổi (11)
nghĩa là lúc Thái Tông lên ngôi 11 tuổi, Thị Lộ đã 41 tuổi. Giỏi văn chương chữ
nghĩa, được tuyển vào cung làm Lễ nghi học sĩ.
Hoàng Cơ Thụy, Việt Sử Khảo luận, Paris 1988, Tập 4, Đoạn 69-D có
trích dẫn Toàn Thư tục biên:
“…Lê Sát thấy Thái Tông còn nhỏ, thích chơi bời, lười biếng học tập, liền
lập một ban văn thần, trong số đó có Nguyễn Trãi, để thay phiên vào tòa Kinh
Diên dạy vua. Cả bọn đều bị Thái Tông đuổi về. Sau đó, Lê Sát bị khép vào tội
lộng quyền, vua cho được tự tử tại nhà.
Trước tình trạng ấy, năm 1438, Thái bảo Ngô
Từ đưa ra ý kiến có lẽ Thị Lộ dịu dàng khéo léo, học giỏi, văn hay, may ra có
thể giúp nhà vua chăm chỉ học hành. Sau khi hội ý với Nguyễn Trãi, Thị Lộ, Ngô
Từ đưa Thị Lộ vào chầu Thái Tông, được vua nhận, phong làm Lễ Nghi học sĩ, ngày đêm giảng sách
cho Thái Tông và được Thái Tông tin dùng. Dù ở cương vị vua-tôi, Thị Lộ là cô
giáo lớn tuổi như mẹ…; vậy mà Ngô Sĩ Liên lại viết “ vua thích vợ của Thừa chỉ Nguyễn
Trãi là Nguyễn Thị Lộ…” là có
ý gì? Thế nào là “thích” ? Phải chăng đây là cái thích, cái cảm
tình của một bé trai đối với một phụ nữ luống tuổi chăm chút mình như nhũ mẫu?
Có một sự việc được chép trong Lam Sơn thực lục: “Năm 1425,
trong thời gian đang đánh nhau với quân Minh, Lê Lợi nằm mộng thấy thần
"Cá Quả" đến nói "Xin tướng quân cho một người thiếp thì nguyện
giúp tướng quân đánh được giặc Ngô mà thành nghiệp đế". Ngày hôm sau, Lê
Lợi gọi các thiếp đến hỏi ai bằng lòng làm vợ của thần "Cá Quả", ta
được thiên hạ sẽ truyền cho con của người ấy làm vua. Bà Phạm Thị Ngọc Trần (mẹ
của Thái tông, lúc đó mới 2 tuổi) thưa: "Nếu ngài giữ lời ước thì thiếp
xin nhận. Ngày sau xin đừng phụ mẹ con thiếp". Lê Lợi giao ước với các
quan văn võ y lời ấy. Ngày 24 tháng 3 âm lịch 1425, sai lập đàn tế thần, dâng
bà phi họ Phạm làm tế vật. Bà mặc áo quần lộng lẫy, bịt mắt lại, lên ngồi trên
chiếc thuyền nan. Thuyền được thả theo dòng sông Lam và chìm dần dần, trong
tiếng khóc nức nở của mọi người. Nguyễn Trãi, Nguyễn Thị Lộ cũng chứng kiến
việc này. Về sau, giữ lời ước ấy, Lê Lợi truyền ngôi cho Nguyên Long (Lê Thái Tông)…” . Từ đó Thái Tông mồ côi mẹ, thiếu
tình mẫu tử, gặp Nguyễn Thị Lộ là người từng chung sống với mẹ mình, tình cảm
giữa hai người không thể không quyến luyến; ngoài ra nhờ có khuyên bảo của Thị
Lộ, mà Thái Tông đã từ một thiêu niên ham chơi trở thành một vì vua mẫn cán. Sử thần Vũ Quỳnh(12) trong Bản kỉ; Việt giám thông khảo đã từng khen: "Thị Lộ đã
cảm hóa được Lê Thái Tông, thuyết phục vua chăm chỉ đèn sách, lại giúp vua
nhiều ý kiến để sửa trị nước. Cậu bé bất trị nay đổi thành một "minh
quân" khác hẳn trước ”.
Lại có thêm một chi tiết nữa chứng minh tuổi
tác giữa Nguyễn Thị Lộ và Lê Thái Tông chênh lệch khá xa: Đại Việt thông sử của Lê Quí Đôn có chép: “năm 1416, có tin Lê Lợi ở
Thanh Hóa chuẩn bị mộ quân đánh giặc Minh, Nguyễn Trãi đến ra mắt, chuyến nầy
có Nguyễn Thị Lộ cùng đi, phong cách lúc nào cũng tươi cười, nhẫn nại, hoạt
bát, đoan chính, được mọi người kính nể…” (Việt
Sử đại cương của Phạm Ngọc
Huyến, chép lại; trang 75). Lúc này, Thái Tông chưa chào đời. Thái Tông chỉ
đáng tuổi con cháu của Thị Lộ. Những việc này Ngô Sĩ Liên đã lập lờ bỏ qua,
không bàn đến.
Về chi tiết “về đến vườn vải…, vua thức
suốt đêm với Nguyễn Thị Lộ, rồi băng, mọi người nói là Thị Lộ giết vua” Ngô
Sĩ Liên đã có ác ý mập mờ buộc tội; nếu đọc và suy xét kĩ thì phi lí: Một vị
vua trẻ có chung quanh vô số mĩ nữ lại thức suốt đêm với một bà già 50 tuổi để làm gì? Phải
chăng Ngô Sĩ Liên không dám viết rõ là khi này Thái Tông đã mệt nặng (vì trúng
độc), các hoạn quan theo mật kế tản mác hết vào làng lấy cớ tìm lương y, một
mình Nguyễn Thị Lộ phải hết lòng với vua, chăm sóc suốt đêm. Sở dĩ khẳng định
được việc này là vì về sau vào đời Lê Thánh Tông, khi thuật lại chuyện cũ, Ngọc
Dao có dặn vua Thánh Tông rằng: "Chính
Nguyễn Thị Anh đã ngầm sai hoạn quan Tạ Thanh bỏ thuốc độc cho Thái Tông chết,
nhưng con nên giữ kín việc ấy". (13)
.
Chuyện Hoàng hậu Nguyễn Thi Anh hạ độc vua,
Ngô Sĩ Liên không thể không biết nhưng lại viết “Mọi người nói là Thị Lộ giết vua”.
Tại sao không nói là Ngô Sĩ Liên nói mà lại nói là mọi người? Mọi người ở đây là ai? Chữ dùng hàm hồ vì “mọi
người” đây không thể là quần
chúng đông đảo, cũng không phải là văn võ bá quan; đêm khuya, nơi vua ngự mấy
ai được lai vãng? vậy phải chăng “mọi người” đây chính là những kẻ cùng cánh
với Hoàng hậu Nguyễn Thị Anh?
Giáo sư Đinh Xuân Lâm trong bài viết “Nhân
một vụ án, suy nghĩ về trách nhiệm người viết sử” cũng nêu quan điểm: “… đối với Nguyễn Thị Lộ thì thái
độ của người chép sử ra sao? Rõ ràng đây là một thái độ không khách quan, thiên
vị, có dụng ý, ngay từ đầu đã lộ rõ ý định bằng bất cứ giá nào cũng phải giết
cho được người phụ nữ mà chúng buộc phải công nhân là "người đẹp, văn
chương hay", khi chúng tung ra một dư luận ác độc có ý áp đặt, cả vú lấp
miệng em mà thiếu một cơ sở điều tra cần thiết rằng "mọi người đều nói là
Nguyễn Thị Lộ giết vua"…(14)
Đọc kĩ Bản
kỉ thực lục của Đại Việt sử kí toàn thư người ta còn nhận thấy vận dụng cách
ghi vắn tắt, Ngô Sĩ Liên đã cắt đi nhiều sự kiện, nhất là đã không ghi lại
quãng thời gian sau khi Nguyễn Trãi bị thất sủng, lui về Chí Linh ở ẩn, Nguyễn
Thị Lộ cũng về quê mãi đến 1442 mới theo xa giá hồi cung theo lệnh vua.
LÍ GIẢI NGUYÊN NHÂN - NHỮNG CHIÊM NGHIỆM CHO
CUỘC ĐỜI
Tại sao Ngô Sĩ Liên lại chép sử như thế? Điều
này dễ lí giải; trước hết là thời phong kiến, quan chép sử do nhà vua bổ nhiệm,
chuyên chú ghi việc theo lệnh vua. Nguyễn Thị Anh lúc này thế đã mạnh, tay chân
đã nhiều, sau khi hạ độc vua liền dùng thủ đoạn tàn độc giết Nguyễn Trãi,
Nguyễn Thị Lộ nhằm bịt đầu mối. Ngô Sĩ Liên chỉ mới đỗ tiến sĩ trước khi Thái
Tông mất được vài tháng bỗng chốc được tin dùng, Hoàng hậu nhiếp chính (lúc này
Nhân Tông mới 2 tuổi) đã cho Ngô Sĩ Liên làm đến chức Đô ngự sử. Ngô Sĩ Liên lại
chẳng là người trung trực, nghĩa khí gì vì dù được cho chức quan to mà khi Thái
hậu và Nhân Tông bị Nghi Dân giết ông ta cũng không hề phản ứng (về sau Lê
Thánh Tông đã quở trách, giáng chức Ngô Sĩ Liên vì lỗi này).
Trong sử học, bộ Đại Việt sử ký toàn thư được đánh giá cao. Tác phẩm có thể là
khách quan đối với các triều đại khác nhưng vì phục vụ quyền lợi riêng triều Lê
nên chắc chắn phải uốn ngòi bút khi viết về vụ
án Lệ chi viên: có nhiều chỗ ghi chép méo mó, sai
sự thực; vậy mà về sau (khi Nguyễn Thị Anh đã chết) Ngô Sĩ Sĩ Liên cũng có
trung thực chép lại một đoạn của Trung
hưng kí:
“Nhân Tông mới lên hai tuổi đã sớm nối
ngôi vua, thái hậu Nguyễn Thị là gà mái gáy sớm, đô đốc Lê Khuyển như thỏ khôn
giữ mệnh. Vua đàn bà quáng mắt buông rèm ngồi chốn thâm khuê, bọn họ ngoại lòng
tham, khoác lác hoành hành khắp cõi, kẻ thân yêu nắm quyền vị, nạn hối lộ được
công khai, việc Văn giáo lặng lẽ như băng tan, người hiền từ phải bó cánh. Bậc
túc nho như Lý Tử Tấn, Trình Thuấn Du thì đẩy vào chỗ nhàn, phường dốt đặc ồn
ào như ong đàn nổi dậy, như chó chuột nhe răng. Tề thần như Lê Sùng, Lê Sát thì
ngu si không phân biệt sáu loài súc vật…” .
Đoạn văn trên nói lên tính cách Nguyễn Thị
Anh. Con người này phe đảng nhiều sẵn sàng thi hành độc kế tày đình để bảo vệ
quyền uy tột đỉnh của mình.
Thời gian gần đây các nhà sử học Việt Nam
cũng đã thống nhất về nguyên nhân đích thực của thảm án Lệ chi viên. Chủ mưu vụ
án chính là Nguyễn Thị Anh, vợ thứ vua Lê Thái Tông; Nguyễn Trãi, Nguyễn
thị Lộ là nạn nhân của âm mưu tàn độc ấy. Trần Huy Liệu trong Nguyễn Trãi, một nhân vật vĩ
đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam, năm
1962 đã viết: Ngày nay chúng
ta chẳng những phải làm sáng tỏ khí tiết của Nguyễn Trãi mà còn phải minh oan
cho Nguyễn Thị Lộ nữa” (15).
Tháng 12/2002, Nhân kỷ niệm 560 năm ngày mất Danh
nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi, tại thôn Khuyến Lương, Thanh Trì, Hà Nội,
Hội Khoa học lịch sử Việt Nam mở hội thảo khoa học về Nguyễn Thị Lộ. Hội thảo đã đánh giá với cái nhìn
khách quan. Bà được tôn vinh như một nữ sĩ tài hoa, một nhà giáo nữ văn chương
và phẩm hạnh tuyệt vời, người bạn đời tâm đầu ý hợp của anh hùng dân tộc Nguyễn
Trãi. Năm 2004, NXB Văn Hóa đã
xuất bản cuốn Lễ nghi học sĩ
Nguyễn Thị Lộ với thảm án Lệ chi viên do
Hoàng Ðạo Chúc biên soạn cùng một số sử gia.
Nhà văn nữ người Pháp Yveline Féray cũng đã
viết Dix mille printemps ( "Vạn Xuân"; Gs. Nguyễn
Khắc Dương dịch) -NXB
Picquier 1996; 1136 trang về
Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ. Trong lời giới thiệu đầu sách, Huy Cận đã nhận
xét: “Tác phẩm của Yveline Féray
đã phục hiện cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Trãi, tâm trạng và tâm tình của
Nguyễn Trãi với một sự thấu hiểu tâm lý sâu sắc”. Trước đó, Yveline Féray đã gặp
gỡ nhiều người, từ Pierre Richard Féray (sử gia chuyên về Đông Á), Paul
Schneider (chuyên gia Việt Nam học), Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Đình
Thi, Cù Huy Cận... để tìm tư liệu. Bà đã viết về Nguyễn Trãi: “Độc giả sẽ say sưa kinh ngạc trước
tài năng đa dạng của kẻ sĩ Việt Nam này vì ông vừa là một thi hào, một nhà viết
văn cừ khôi, vừa là một chiến lược gia có tầm mắt nhìn thấu suốt, một nhà ngoại
giao tài tình, một nhạc sĩ lịch lãm, một nhà địa lý thông thái, một nhà sư phạm
tuyệt vời…”.
Dix mille printemps cũng đã dành đến 211
trang viết về “Tấn bi kịch
vườn Lệ chi”. Theo bà, đó là bi kịch của một vĩ nhân sống trong
một xã hội quá ư bé nhỏ và chật hẹp.
Điều đáng buồn là
gần đây, một số nhà văn nước ta lại chỉ căn cứ Đại Việt sử kí toàn thư, tưởng
tượng nên cảnh chồng già vợ trẻ, tưởng tượng ra sự sung mãn của Nguyễn Thị Lộ
đang mơn mởn xuân sắc (!) ngã vào vòng tay của nhà vua trẻ…rồi gây nên thảm án
Lệ chi viên (16). Viết truyện sử mà lẫn lộn đúng sai, không
phân biệt được phải trái, tưởng tượng hồ đồ thì không thể chấp nhận.
Hôm nay, nhà nước đã xây đền thờ Nguyễn Trãi
ở Côn Sơn, tôn tạo và xây dựng lại đền thờ Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ-Nguyễn
Trãi ở Tân Lễ (Thái Bình), Khuyến Lương (Hà Nội) và Đại Lại (Bắc Ninh).
Thảm án Lệ chi viên bao năm chìm trong
tăm tối của ngộ nhận, hàng mấy trăm năm cái
ác đã hả hê cười trên thành
tích chiến thắng cái thiện;
mãi hôm nay người ta mới đủ điều kiện để biết được sự thực bàng hoàng. Sự thật
được trả lại đúng nguyên bản của sự thật. Không có gì mãi giấu mãi được với
thời gian và cũng không gì đánh lừa được lịch sử. Dù dụng tâm bưng bít bằng
chính sử thì chẳng qua cũng chỉ như mũi
dùi Mao Toại: cái kim trong
bọc lâu ngày phải lộ ra; thời gian có khi là 20 năm, 50 năm… thậm chí như thảm
án LỆ CHI VIÊN: vết nhơ lớn của cung đình phong kiến triều Lê lộ mặt sau hơn 5
thế kỉ. Đây cũng là điều đáng quan tâm của nhà văn, nhà sử học hôm nay.
Chú thích:
(1) Vụ án Lệ chi viên; Gs.Võ Thu Tịnh; 04/04/2007;
http://vietsciences.free.fr/vietnam/sudia/vuan-lechivien.htm
(2)Theo gia phả họ Nguyễn, Nguyễn Trãi có 5
người vợ sinh được nhiều con. Sau vụ
án Lệ chi viên, gia tộc bị thảm sát gần hết, có môt số ít thoát nạn là:
Nguyễn Phi Hùng (em thứ ba của Nguyễn Trãi, chạy về Phù Khê, Từ Sơn, Bắc Ninh);
Nguyễn Phù (con Nguyễn Trãi, chạy lên Cao Bằng, đổi họ sang họ Bế Nguyễn); Phạm
Thị Mẫn (vợ thứ tư, có mang ba tháng, được người học trò cũ của Nguyễn Trãi là
Lê Đạt đưa chạy trốn vào xứ Bồn Man, phía Tây Thanh Hóa) và vợ thứ năm họ Lê
cũng đang mang thai, chạy về Phương Quất, huyện Kim Môn, Hải Dương về sau sinh
được khá nhiều con cháu.(http://vnlisting.homelinux.com/vietnam).
Hương Giang Thái Văn Kiểm; Năm Tỵ Nói Chuyện Rắn. căn cứ trên Chrestomathie Annamite (Quảng Tập Viêm Văn) của Edmond
Nordemann (Ngô Đề Mân), ấn hành ở Hà Nội năm 1898 và Les Familles Illustres de l' Annam:
S.E.Nguyễn Hữu Độ của
L.Sogny, đăng trongBulletin des Amis du Vieux Hue, năm 1924, lại cho
rằng vua Gia Long về sau chính là cháu nhiều đời của Nguyễn Trãi bởi vì Châu
Thị, vợ cả của Nguyễn Trãi, đã trốn thoát được bản án tru di năm 1442, chạy vào
Nam Hà, đem theo được nhiều con trong đó có Nguyễn Công Duẫn, rồi Duẫn sinh ra
Nguyễn Đức Trung, Trung sinh ra Nguyễn Văn Lãng, Lãng sinh ra Nguyễn Hoằng Dụ,
Dụ sinh ra Nguyễn Hoằng Kim, tức là Nguyễn Kim (1500-1545), Kim sinh ra Nguyễn
Hoàng (1525-1613), tức là chúa Tiên, chúa đầu tiên của nhà Nguyễn.
(3) “Nhân
một vụ án, suy nghĩ về trách nhiệm người viết sử”; http://bach-khoa.org.
(4)Truyện "Rắn báo oán" nhằm lập lờ lí giải thảm án Lệ chi viên. Truyện cũng chẳng
có sáng tạo gì mới mà chỉ là mô phỏng từ các truyện truyền thuyết Trung Hoa như truyện Phương Chính Học giết rắn sau khi nằm mơ, rồi bị vạ
diệt tộc do đàn rắn báo thù; truyện
Ngô Trân, làm quan đời Tống, ra lệnh đốt khu rừng rậm ở Kim Bình thì có một
bà già dắt con đến cửa dinh kêu xin cho thư thả để kịp dời chỗ; Ngô Trân mắng
đuổi, giục quân cứ đốt rừng bỗng có một luồng hắc khí bay vào, con dâu Ngô Trân
có mang rồi đẻ ra Ngô Hy. Về sau Ngô Hy bị án diệt tộc; truyện Chu Tuệ và Kiều Oanh,
cũng có nội dung tương tự: Chu Tuệ, một đại học sĩ đời Minh, bị vua không tin
dùng, trở về quê Hàng Châu; một hôm nằm mơ thấy một người đàn bà đẹp đến xin
hoãn việc dọn vườn để mẹ con kịp thu xếp. Tỉnh dậy thì đầy tớ đã giết mất 5 con
rắn. Một đêm Chu Tuệ đọc sách, một con rắn bò trên xà há mồm nhỏ một giọt máu
lên sách, thấm qua 3 trang giấy. Một hôm du ngoạn bên sông, Chu Tuệ gặp Kiều
Oanh, một cô gái bán hoa xinh đẹp, cùng xướng họa rồi cưới Kiều Oanh làm thiếp.
Một hôm tình cờ Thái tử đi qua ghé thăm, Chu Tuệ mở tiệc, Kiều Oanh hầu rượu.
Đêm ấy, Thái tử ở lại với Kiều Oanh; sáng hôm sau Thái tử đã chết cứng. Chu Tuệ
bị tru di tam tộc, 100 năm sau được minh oan.
Có lẽ phe cánh của Nguyễn Thị Anh lúc gấp
chẳng nghĩ ra được chuyện gì mới bèn dùng ngay các truyền thuyết cũ của Trung
Hoa.
(5) Giết
được Nguyễn Thị Anh và Lê Nhân Tông rồi, Nghi Dân đã viết trong Đại xá thiên hạ khi nói về Nhân Tông như sau:
“Diên Ninh (Nhân Tông) tự biết mình không
phải là con của tiên đế…” (Đại
Việt sử kí toàn thư và Đại Việt thông sử có ghi lại chi tiết này).
(6) Nguyên
tác “Tống thai tinh” – nói lái là tính Thái Tông nghĩa là họ của Thái Tông. Lê Thái Tông
có tên là Lê Nguyên Long – “tính
Thái Tông” dịch thoát là“máu
Nguyên Long”
(7) Từ
thực tế này, Khâm định Việt sử
thông giám cương mục của
triều Nguyễn về sau đã nhầm mà cho rằng Lê Thái Tông mất tại vườn vải vì bệnh sốt rét.
(8) Vụ
án Lệ chi viên; Gs.Võ Thu
Tịnh; http://vietsciences.free.
& Đinh Công Vỹ - Bên lề
chính sử; NXB Văn hóa Thông tin 2005.
(9) Trang thông tin điện tử của UBND tỉnh
Thái Bình.
(10) Nguyễn
Trãi và Nguyễn Thị Lộ lúc gặp nhau đã có 2 bài thơ xướng họa :
Ả ở đâu ta bán chiếu gon,
Chẳng hay chiếu ấy hết hay còn?
Xuân xanh nay độ bao nhiêu tuổi;
Đã có chồng chưa được mấy con?
Nguyễn Thị Lộ ứng khẩu họa ngay:
Tôi ở Tây Hồ bán chiếu gon,
Cớ sao ông hỏi hết hay còn?
Xuân xanh vừa độ trăng tròn lẻ;
Chồng còn chưa có, có chi con.
(11) (15) Theo Đinh Công Vỹ; Bên lề chính sử; NXB Văn hóa
Thông tin 2005.
(12) Vũ Quỳnh : Binh bộ thượng thư, Quốc
tử giám tu nghiệp kiêm Sử quan Đô tổng tài đời vua Lê Tương Dực, tác giả bộ Việt giám thông khảo gồm 26 quyển.
(13) Vụ
án Lệ chi viên; Gs.Võ Thu
Tịnh; 04/04/2007;
http://vietsciences.free.fr/vietnam/sudia/vuan-lechivien.htm
(14) GS.
ĐINH XUÂN LÂM, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam;
( http://bach-khoa.org/forum/showthread.php?t=6624&page=2.)
(16) * Phan Tình; truyện ngắn Đêm Lệ chi viên : “… Rượu say thì ít mà tình say thì
nhiều, lòng xuân phơi phới giữa cảnh trăng thanh gió mát, khiến lòng quân vương
không tài nào kềm hãm, dục tình trào dâng trước một mỹ nhân thân vóc cực kỳ
khiêu gợi, và chừng như cũng có ý hiến dâng lên hoàng thượng một mời mọc đồng
cảm ái ân. Đứng trước tình cảnh lòng xuân ngùn ngụt chứa chan, nhà vua không
tài nào cưỡng nỗi …”
(http://vantuyen.net )
* Nguyễn Thúy Ái, truyện ngắn Trở về Lệ chi viên (NXB Trẻ) :”… Qua khe của chiếc cửa sổ tròn
nhỏ, bằng gỗ chạm trổ hình chim hạc rất tinh xảo, nhìn vào (…) mình rồng đang ở
trần trùng trục, phủ lên thân thể ngọc ngà của Thị Lộ, cũng không một mảnh vải
che thân. Cả hai người ra sức tận hưởng lạc thú …”
* Hà Văn Thùy, tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Thị Lộ (NXB Văn Học) cũng tưởng tượng những
chi tiết tương tự.
