18 thg 11, 2026

Chữ nghĩa làng văn Kỳ 15 /11 / 2026 -NK. Phi Ngọc Hùng

Chữ nghiã làng văn Kỳ 1/11/ 2026 - N. K. Phi Ngọc HùngChữ nghĩa làng văn


***


Hội An


Hoi An 5

Chúa Nguyễn Phúc Chu di dân từ Huế mà đa số người Kẻ Chợ (Đông Đô) và đất Thanh (Tây Đô) vào Quảng Nam.

Vì vậy Hội An có những ngôi nhà cổ kính hao hao giống phố Chả Cá, Hàng Vải Thâm, Hàng Bạc ở Hà Nội. 


(Quảng Nam hay cãi - Trần Gia Phụng)


Mộng


Ta ngồi đỉnh núi này đây
Mây ơi xoá hộ mộng vây buộc người


Bùi Xuân Phái vẽ tranh 

theo thơ Hồ Xuân Hương   



image037

Mùa hè hây hẩy gió nồm đông, 
Thiếu nữ nằm chơi quá giấc nồng.



Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ 


Chết cho người phụ nữ mình yêu 

Dễ hơn là phải sống chung với họ


Tưởng nhớ người đã mất


Năm 1979, anh Nguyễn Mạnh Côn chết trong nhà tù Xuyên Mộc. Sau này, nghe bạn quen kể, tính ra mới biết anh mất đúng vào những ngày thành phố đang bị đánh tư sản, khi mấy mẹ con chúng tôi bị bứt ra khỏi nhà. Một đêm nào đó, ngủ ngồi ngoài bến xe, có lúc tôi nghe có tiếng kêu bên tai: "Cô Nhã. Cô Nhã." Mở mắt, không thấy ai. Có phải anh mất đúng vào lúc đó không? Không biết.


Trong những ngày bị săn đuổi, lang thang nơi này nơi kia, tôi thường nghe bên tai mình có nhiều tiếng gọi. Có thể chỉ là tưởng tượng, mà cũng là sự thật. Người sống. Người chết. Biết bao người vẫn gọi chúng ta, lúc mê sảng cũng như khi tỉnh thức.


nhaca_tatyve

(Nhà văn Nhã Ca – tranh Tạ Tỵ)


Tôi đã có lần đi qua một nghĩa địa chôn tù giữa rừng sâu. Dăm chục mô đất, với những tấm bia lây lất bằng khúc cây rừng chẻ ra còn nguyên cả vỏ. Ngôi mộ anh Côn trong mảnh đất chôn tù ở rứng già Xuyên Mộc, chắc cũng vậy thôi.


(Nhã Ca)


Lều chõng của sĩ tử Việt hàng trăm năm trước


 

Trong cuốn “Lều chõng” phát hành năm 1941, nhà văn Ngô Tất Tố viết: “Ngày nay nghe đến hai tiếng “Lều”, “Chõng” có lẽ nhiều người sẽ lấy làm lạ vì những vật ấy từ biệt chúng ta mà đi đến chỗ mất tích đã gần ba chục năm nay...”.

Phê phán mặt trái của nền thi cử kiểu lều chõng, Ngô Tất Tố cho rằng: “Lều Chõng [...] đã chế tạo đủ các hạng người hữu dụng hoặc vô dụng. Chính nó đã làm cho nước Việt Nam trở nên một nước có văn hóa, rồi lại chính nó đã đưa nước Việt Nam đến cõi diệt vong”.

Dù vậy, ngày nay lều chõng cần được nhìn nhận như một nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt với giá trị cốt lõi là tinh thần coi trọng học vấn, điều cần được phát huy trong bối cảnh hiện tại cũng như trong tương lai.


(Quốc Lê)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Học cách dậy đúng giờ, chống ngủ gà ngủ gật gọi là học thức.


Nguyễn Tất Nhiên, và bữa thịt chó cuối năm cũ - 1


Tết 1976, cái đói hành hạ. Đói đến độ có lần đi ngang hàng phở, phải quay mặt đi, vậy mà nước bọt cứ tứa ra, đau quặn cả ruột. Đói, cả cái chuông cái mõ trên bàn thờ Phật trong nhà, tôi đem ra bán ở chợ trời để đổi lấy cái ăn.

Nhiên biết gia đình tôi đói; và Nhiên cũng đói.

Một hôm, đang đứng bán thuốc Tây ở sân ga Sài Gòn, thấy Nhiên dắt cái xe đạp cũ kỹ, tài sản duy nhất của chàng, lững thững đi tới. Yên ghế ngồi phía sau là một bọc ni lông. Nhiên bảo, ông già vừa mua cho cái quần, tui bán đi, bọn mình ăn…thịt chó.


Nhìn thằng bạn mặc chiếc quần cũ mèm ống bên trái “chửi bố” ống bên phải, thương bạn, xúc động vì tấm lòng của bạn, tôi không biết nên cười hay nên khóc. Bữa thịt chó hôm đó, ăn xong vẫn còn thòm thèm. Cái quần mới của Nhiên quy thành tiền, nếu gọi thêm một xị đế và món rựa mận khoái khẩu thì không đủ trả.


Sau bữa thịt chó cuối năm đó, tôi bị bắt, không biết Nhiên ra sao.


(Đinh Quang Anh Thái)


Thiền 


Bỗng nhiên ta gặp lại ta
Bồng bềnh trong cái gọi là nhân gian


(Thái Thanh Nguyên)


Nguyễn Tất Nhiên, và bữa thịt chó cuối năm cũ - 2


Ra khỏi tù năm 84, nghe bạn bè nói Nhiên đi Pháp rồi.

Nhiên đi là phải. Chế độ đang cai trị đất nước này coi dân như kẻ thù, ai đi được cũng phải đi thôi. Nhớ có đêm lang thang với Nhiên trên đường Duy Tân, phố vắng dần, chỉ có từng toán công an võ trang đi tuần tra, Nhiên đọc cho nghe hai câu thơ:

“Chúa Phật còn lui chân trước gông cùm chế độ

Huống hồ chút thanh danh Nguyễn Tất Nhiên thống khổ.”


Đây không phải lần đầu Nhiên làm thơ với khẩu khí như thế. 


(Đinh Quang Anh Thái)


Cô Linh Bảo và Tôi - 1

 

Nhà tôi trữ nhiều sách đông tây kim cổ nên chúng tôi được đọc các loại sách sớm lắm. Những cuốn đầu tôi đọc cho ông ngoại nghe là những pho Tam Quốc, Tây Du. Ba tôi mua các loại tạp chí giai phẩm văn hóa văn nghệ tuần san, nguyệt san trong đó có Bách Khoa, Phổ Thông, Văn Hóa Ngày Nay, Tân Phong, , Nhân Loại, sau này có thêm Văn, Vấn Đề, Ý Thức. Những năm 60, 70 nổi lên các cây bút nữ, còn từ những năm 50, tạo dấu ấn lớn về bút lực có các cô Linh Bảo, Nguyễn Thị Vinh.


Một truyện ngắn của Linh Bảo đăng trên giai phẩm Văn Hóa Ngày Nay ám ảnh chị em tôi mãi đến giờ là truyện “Áo Mới”. Truyện xảy ra trong một gia đình nơi kinh đô Huế cổ xưa với bối cảnh là thời vang bóng của một triều đại phong kiến đang suy tàn. Truyện khởi từ sự tích một chiếc áo do mẹ vua ban mà bà mẹ đem về cho các con. Do gốc tích cao sang, chiếc áo được giữ gìn chuyền qua tay những đứa con từ lớn xuống bé và chỉ được dùng trong những dịp giỗ tết. Nhà con đông, tiền của trong nhà phải cung phụng một cách vô lý cho các nhân vật “sống ảo” đó, lại thêm những cái tang dồn dập nên khi đến phiên Hoa, đứa con gái nhỏ nhất, đã khóc trong ngày Tết năm đó vì chiếc áo ấy đã bị mục nát. Rồi khi cô lớn lên, có khả năng mua áo tặng mẹ thì bà đã không còn.  


Gia đình tôi gốc Huế nên không xa lạ với bối cảnh có những nhân vật hoàng tộc, dù thất thế cỡ nào vẫn cố giữ cái gốc con vua cháu chúa của mình, mặc kệ điều này có thể gây di hại đến những người quen biết khác. 


(Nguyễn Thị Minh Ngọc)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Tất bật hơn thua rồi cũng bỏ
Thong dong tự tại vậy mà vui.


Cô Linh Bảo và Tôi - 2


Từ yêu thích sang cảm phục rồi thấy mình bị ám ảnh, tôi tìm đọc những gì cô viết, và cũng đọc những gì người ta viết về cô. 

Linh Bảo, tên thật Võ Thị Diệu Viên sanh 1926, là chị của Minh Đức- Võ Thị Hoài Trinh (sanh 1930). Thân phụ của hai cô là Võ Chuẩn, Tổng Đốc tỉnh Quảng Nam, mẹ cũng gốc hoàng tộc. Cả hai cô đều được đi du học. Riêng Linh Bảo thì du học rất sớm, sống qua các thành phố Nam Kinh, Quảng Châu, Hồng Công, Anh, Pháp, Mỹ. 


Minh Đức-Hoài Trinh thì trong tiểu sử thấy ghi năm 1964 sang Pháp du học, năm 1967 ra trường làm phóng viên cho đài truyền hình ORTF. Tôi thường  đọc nhiều Lá Thư Paris và thơ của cô Minh Đức-Hoài Trinh viết cho tạp chí Phổ Thông của Nguyễn Vỹ.


Trong các truyện ngắn của Linh Bảo như “Quà Tết”, “Chuyện Búp Bê”, “Cái Thảm” thường nhắc đến hai chị em cùng xa quê hương, thỉnh thoảng lại gặp nhau và có dịp sống cùng nhau ở xứ người. Được biết truyện dài đầu tay Gió Bấc của Linh Bảo được cô “bào chế” từ nhật ký của mình. Khi nhận bản thảo này - lúc đó còn tên Gió Bấc- nhà văn Nhất Linh đã viết trong thư ghi ngày 29/05/1953, “Chị đã có cốt cách nhà văn, cứ thế mà tiến, yên tâm mà tiến, còn nhiều rực rỡ về sau đợi chị”.

Nhiều người cho rằng hai tác phẩm biểu lộ hết tài năng của Linh Bảo chính là truyện dài Những Đêm Mưa (1961) được xem như là phần kế của tiểu thuyết Gió Bấc và tập Tầu Ngựa Cũ (1961).


(Nguyễn Thị Minh Ngọc)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Người già đi học gọi là học cụ.


Hồi ức về thi sĩ Hồ Dzếnh kỷ niệm còn tươi


Và cũng là lần đầu tiên gã Bắc Kỳ mới lạ, tôi ngơ ngác trước cụ Hồ Dzếnh, về cách kêu món ăn ở trong Nam. Hồ Dzếnh đã làm tôi ngạc nhiên với những danh từ “la ve” và “mì khô”. Ở Hà Nội chỉ có mì nước với mì xào chứ không có mì khô. Hồ Dzếnh bảo tôi:

- Cậu định sống ở cái đất Nam Kỳ này thì phải tập ăn những món miền Nam. Mì khô, hủ tíu, giá sống và hột vịt lộn.


Thú thật lúc Hồ Dzếnh đưa tôi vào quán cóc, tôi đã thất vọng và hơi buồn vì cách xử của nhà thơ này. Tôi yêu Hồ Dzếnh, yêu thơ Hồ Dzếnh, yêu những truyện ngắn của Hồ Dzếnh trong Chân trời cũ, nhưng quả tình lúc đó không còn thấy yêu Hồ Dzếnh chút nào khi anh đưa tôi vào một quán cóc bên lề đường, mời mình ăn một bữa trưa với một chai lave với một tô mì khô hai vắt. Vừa từ Bắc vào, “máu Hà Nội” hãy còn đầy người, tôi chưa thể chấp nhận cái lối tiếp bạn tại một nơi... tạp nhạp như vậy. Nhưng tôi cũng cạn hết chai lave và ăn hết tô mì khô do Hồ Dzếnh mời. 


Đợi tôi ăn hết tô mì, Hồ Dzếnh hỏi tôi:

- Cậu thấy thế nào?

- Anh nói cái món mì này hả?

Tôi hỏi lại Hồ Dzếnh. Anh gật đầu:

- Phải. Bắc Kỳ làm gì có thứ này? Cậu ăn có lạ miệng không?

Tôi thành thật cho Hồ Dzếnh biết là cái thứ mì này thua xa mì Hà Nội. Đói thì ăn hết vậy thôi chứ không thấy ngon gì hết.

Hồ Dzếnh vẫn cười:

- Nếu vậy thì cậu nên ở chơi Sài Gòn vài bữa rồi về Hà Nội chứ đừng nên ở đây lâu.


(Thanh Nam)


Thiền 


Sống là khách qua đường
Chết là về cố hương


Nhật ký Nguyễn Đăng Mạnh


Trong bầu trời văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Đăng Mạnh là một ngôi sao. Ngôi sao ấy vừa lặn, vừa khuất lấp sang thế giới bên kia lúc 17g10 phút ngày 9-02-2018. 

Một cánh hạc lớn vừa tiễn ông về nơi cuối trời. Ngôi sao ấy lặn rồi nhưng ánh hồi quang dường như nó còn rực rỡ hơn những ngày ông còn rong chơi ở chốn nhân gian. Ánh hồi quang ấy trước hết hắt lên từ những bài viết tuyệt hay, những ý tưởng độc đáo, những nhận xét, bình luận tinh tế, sắc sảo. Hậu thế còn tiếp tục đọc, tiếp tục nghĩ về Nguyễn Tuân, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Xuân Diệu, Nguyên Hồng… thì người ta sẽ còn nhắc đến Nguyễn Đăng Mạnh. Không những thế, hồi quang ấy còn được tỏa ra từ con người, bản lĩnh và lối sống của ông, một trí thức Bắc Hà.


Với phê bình văn học Việt Nam hiện đại, ông sẽ là một trong số ít cây bút được bạn đọc nhớ và họ còn đọc lại ông nhiều lần nữa. Rất ít ngòi bút phê bình vừa có chất văn, vừa có ý tưởng mới; dù ngắn hay dài đều có nghĩa lý, đều là “văn sư tử”; đều tạo được ấn tượng sâu đậm, sáng sủa và thật giàu màu sắc biểu cảm…như văn phê bình của Nguyễn Đăng Mạnh. Tôi thỉnh thoảng thấy ảnh hưởng của văn Nguyễn Đăng Mạnh lớn thế nào. Không chỉ số lượng trích dẫn mà còn rất nhiều ý tưởng, chữ nghĩa của ông được ở nhiều bài phê bình về Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng… đã và đang xuất hiện trên báo chí… vẫn phảng phất ý tứ và văn phong ông Mạnh đấy thôi. Có người viết cả cuốn sách về Nam Cao, nhưng không để lại được một mẩu ấn tượng gì trong lòng bạn đọc, ngoài cái cảm giác hình như những ý này thầy Mạnh đã nói rồi. 


(Đỗ Ngọc Thông học trò giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Chuồn chuồn bay thấp chẳng sao
Bay cao cũng vậy. Bay vừa, kệ thôi

(Jap Tiên sinh)


Văn học miền Nam 1954-1975: đường về gian nan - 1

Những bạn đọc hiếm hoi ở phía Bắc


Trong tập sách, người ta tìm thấy đoạn văn dưới đây:

“Sau ngày miền Nam được hoàn toàn giải phóng, nhiều chiến dịch đã được phát động nhằm quét sạch ảnh hưởng của thứ ‘văn hóa’ phản động, đồi trụy của chủ nghĩa thực dân mới tại các thành thị và các vùng Mỹ ngụy chiếm đóng trước đây…”

“Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn không thể thỏa mãn với những công việc chúng ta đã làm được. Những đoạn nhạc vàng vẫn truyền đi trên các băng ghi âm một cách bất hợp pháp, những cuốn tiểu thuyết, những tập thơ mang nội dung phản động hoặc đồi trụy vẫn đươc chuyền tay nhau, không những ở các tỉnh miền Nam mà ngay cả ở một số thành phố miền Bắc.”


Việc “những cuốn tiểu thuyết, những tập thơ mang nội dung phản động hoặc đồi trụy vẫn được chuyền tay nhau, không những ở các tỉnh miền Nam mà ngay cả ở một số thành phố miền Bắc” cho thấy trong số chiến lợi phẩm mang về từ miền Nam trong những ngày tháng đầu tiên sau chiến tranh không chỉ có đài, đồng hồ không người lái, và xe đạp mà còn có một món hàng quý hiếm khác, đó là những tác phẩm của nền văn chương đa dạng và dựa trên nền tảng tự do sáng tạo của miền Nam. Tôi tin chắc các độc giả hiếm hoi và may mắn ở phía Bắc đã nhanh chóng làm một cuộc so sánh văn chương giữa hai miền dựa trên những trải nghiệm mới mẻ họ có được sau khi đọc một số tác phẩm của các ngòi bút miền Nam. Điều đáng tiếc là họ phải đọc trong lén lút, và nhận định của họ có nhiều phần đã được giữ lại cho chính mình!


Ở miền Nam, sau khi các khu chợ trời mọc ra trên vỉa hè các con đường nằm gần trung tâm Sài gòn như Tôn thất Thuyết, Huỳnh Thúc Kháng,v.v.. một thời gian, các sách báo bị cấm đoán của miền Nam bắt đầu xuất hiện trở lại một cách rải rác dưới dạng ngụy trang. Nằm khép nép bên dưới các tạp chí tiếng Anh, Pháp vô hại có khi là một tập truyện xuất bản trước tháng 4/75, quăn queo, bìa trước bìa sau bị lột sạch. Nhưng bất kể hình dạng thảm hại của nó, một tác phẩm được tìm đọc là một tác phẩm còn sống.


(Phùng Nguyễn)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Bảy điều cần phải học gọi là thất học.


Văn học miền Nam 1954-1975: đường về gian nan - 2

Theo gót lưu vong


Sách báo miền Nam cũng theo chân cộng đồng người Việt lưu vong lang thang khắp bốn phương trời. Có thể trong nhúm hành lý ít ỏi được phép mang theo của những người di tản đầu tiên bằng cầu không vận của Mỹ, có cả vài cuốn sách gối đầu giường của họ. Sách cũng theo chân người ra đi ở những đợt tị nạn khác theo các chương trình ODP, HO. Chính ở bên ngoài tổ quốc, những công trình nhằm bảo tồn Văn Học Miền Nam 54-75 có cơ hội được thực hiện thường xuyên và đôi khi với một qui mô tầm cỡ.


Một khi an toàn ở các xứ sở tự do, những cuốn sách sống sót qua cơn hồng thủy được san sẻ một cách công khai. Bên cạnh việc thỏa mãn nhu cầu đọc tác phẩm Việt ngữ của cộng đồng tị nạn, việc in lại các tác phẩm thuộc Văn học miền Nam ở nước ngoài của một vài nhà xuất bản đầu tiên ở Hải ngoại, cho dù động cơ chính có thể là lợi nhuận, cần được xem là một hình thức bảo tồn nền văn học này một cách hữu hiệu. Khi chủ nhân của các nhà xuất bản danh tiếng của Sài Gòn xưa đến được bến bờ tự do, họ bắt đầu xây dựng trở lại các cơ sở xuất bản để hỗ trợ không chỉ việc in ấn và phát hành các tác phẩm trước 75 mà còn các tác phẩm mới ra lò của các cây bút thuộc dòng văn học ở Hải ngoại. 


Một trong những tên tuổi bậc nhất trong ngành xuất bản Hải ngoại phải kể đến ông Lá Bối Võ Thắng Tiết, người đã thành lập và điều hành nhà xuất bản Văn Nghệ trong nhiều năm.


(Phùng Nguyễn)


Tiểu sử ; Phùng Nguyễn tên thật: Nguyễn Đức Phùng, sinh năm 1950 tại Quảng Nam. Mất ngày 17-11-2015 tại Maryland, Hoa Kỳ.


Tác phẩm : Tháp ký ức, Đêm Oakland và Những truyện khác. 


Nam quốc sơn hà Nam đế cư


Gần đây là bài thơ "Nam quốc sơn hà..." không phải của Lý Thường Kiệt. Giáo sư Bùi Duy Tân, ở trường đại học Tổng hợp Hà Nội, đang điều trị ung thư giai đoạn cuối. Giáo sư nói với chúng tôi rằng: đây là lời phát biểu cuối cùng của ông, vì ông không biết sẽ "đi" ngày nào. 


Tại đây, trong không khí linh thiêng của nhà Thái Miếu, đốt hương trầm khi hội thảo khai mạc, giáo sư chính thức thú nhận rằng, bài thơ ấy khuyết danh, thì: giáo sư là người đầu tiên gán cho Lý Thường Kiệt và sau đó, ông cùng những cộng sự và những học trò của ông nữa, đã viết vào tất cả các loại sách giáo khoa, từ cấp tiểu học đến đại học. 


Bây giờ, trong hương khói linh thiêng của Quốc Tử giám Thăng Long - Hà Nội 1000 năm văn hiến, Giáo sư Bùi Duy Tân chính thức xin lỗi các thế hệ thày giáo  và các thế hệ học trò...


(Vấn đề nói dối – Trần Nhuận Minh)


Thói hư tật xấu của người Việt


- Những gì ông làm sẽ gây rất nhiều “động chạm”…

- Tôi biết điều đó chứ. Ngay từ ban đầu, các bạn nhà văn còn chửi tôi khiến tôi đau đến cả đời. Tôi nghĩ, dẫu sao đây vẫn là nhu cầu của xã hội mà trước sau cũng phải có. Người ta thèm khen lắm, nhưng bây giờ ai khen vớ khen vẩn thì mọi người cũng biết và chán. Khen phải khen đúng. Những người viết văn “xổi” không nói, nhưng những người viết văn thực sự rất đơn độc. Họ tâm sự với tôi, rất thèm một người nói họ chính xác họ là ai. Nhu cầu nhận thức vẫn là nhu cầu của tất cả mọi người.

 

Đời viết văn của tôi ban đầu toàn bị chửi, rồi sau chính họ lại quay ra chấp nhận tôi. Năm 1995 tôi đã viết về vấn đề này, là “Hội nhập để chống tiêu cực”. Ngay lập tức tôi bị chỉ trích. Các báo khác coi tôi là “thằng vọng ngoại”, thích bơ sữa của nước ngoài, nhà văn gì mà chỉ viết cho người nước ngoài.

 

- Sao ông vẫn tiếp tục công việc khi đã bị “đập” như vậy?
- Thực ra, tôi tính kỹ: nếu mình có động cơ đúng và bị thu hút vào nó, thì mình cứ làm. Không năm nay thì năm sau đăng.

 

- Ông bị mất nhiều mối quan hệ từ những việc làm đó chứ?

- Không. Thực ra lúc bắt đầu viết thì tôi đã “chai lì” lắm rồi. Tôi hoàn toàn không đi họp hội nghị, hội thảo này nọ. Ai cho đòn tôi cũng không cãi lại. Tôi có viết bài về Xuân Diệu, và anh Cù Huy Hà Vũ đã viết lại một bài phê bình tôi. Nhưng sau đó chính anh lại là người giúp tôi đem đến NXB in sách. Cuốn sách tôi  in ra cuối cùng cũng được giải thưởng Hội Nhà văn và rất nhiều người đọc.


(Bùi Dũng - Xuân Anh phỏng vân Vương Trí Nhàn)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Học đang vô, tiếp thu tốt gọi là vô học.


Rau sắng Chùa Hương


Như nhập đề đã nói trên kia, giữa Tản Đà và Song Khê, chúng ta còn ghi nhớ giai thoại rau sắng chùa Hương rất văn nghệ, xảy ra đầu năm 1923 mà chúng tôi xin thuật lại như sau: Thời đó, Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu có rao trên một tờ báo ý muốn ăn rau sắng chùa Hương, qua bốn câu lục bát:

Muốn ăn rau sắng chùa Hương

Tiền đò ngại tốn con đường ngại xa.

Người đi ta ở lại nhà,

Cái dưa thì khú, cái cà thì thâm!

 

Liền sau đó, một người hâm mộ đã có mỹ ý gởi cho Tản Đà, qua nhà dây thép, một bó rau sắng với mấy vần thơ sau đây:

Nguyễn tiên sinh nhã giám

Kính dâng rau sắng chùa Hương,

Đỡ ai tiền tốn con đường đỡ xa

Không đi xin gửi lại nhà,

Thay cho dưa khú cùng là cà thâm.

Đỗ tang nữ bái tặng

 

Đỗ tang nữ là cô gái hái dâu họ Đỗ, chính là nữ sĩ Song Khê (1903). Danh hiệu này được bài giải thích như sau: "Song Khê là hai dòng suối. Hai dòng suối này không do Hoàng hà chi thủy thiên thượng lại (Lý Bạch), cũng không bắt nguồn từ sông Tương Thủy, mà, một dòng bắt nguồn từ nguyên quán chúng tôi ở Cẩm Khê, phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên; dòng thứ hai là Thất Khê, sinh quán chúng tôi. Do đó cha mẹ đặt tên là Song Khê". 

Trong Chinh Phụ Ngâm có câu:

Săn Lâu Lan rằng theo Giới Tử.

Dẹp Man Khê bàn sự Phục Ba..

 

Man Khê nay là Thất Khê, có núi Phục Ba, có đền Mã Viện.

Trở lại việc Song Khê gởi rau sắng. Ít lâu sau, cũng trong năm 1923, có bài cảm tạ của Tản Đà tiên sinh ở báo Thế Gian:


Mấy lời cảm tạ tri âm


Đồng bang là nghĩa, đồng tâm là tình.

Đường xa rau vẫn còn xanh,

Tấm lòng thơm thảo, bát canh ngọt ngào.

Yêu nhau xa cách càng yêu,

Dẫu rằng suông nhạt mà nhiều chứa chan.

Nước non khuất nẻo ngư nhàn,

Tạ lòng xin mượn Thế Gian đưa trình

 

(Thái Văn Kiểm)


Chửi mất gà


Mẹ Đốp bị mất trộm con gà, vớ lấy nón đội lên đầu rồi ra đường, con đường chạy ngang qua trước đình làng rồi cất tiếng chửi:

" Bố cái thằng chết đâm, cha cái con chết xỉa ! Mày day tay mặt, mày đặt tay trái, nỡ ăn cắp của bà đây con gà.  Này bà bảo cho chúng mày biết: thằng đứng chiếu ngang, thằng sang chiếu dọc, thằng đọc văn tế, thằng bế cái hài, thằng nhai thủ lợn… Con gà nó ở nhà bà là con gà. Nó bị bắt trộm về nhà mày thì thành con cú, con cáo, nó sẽ mổ mắt, xé xác ông, bà, cha, mẹ, vợ , chồng, con cái nhà mày đấy… ây… ấy ! Mày mà ăn con gà nhà bà thì ăn một miếng chết một đứa, ăn hai miếng chết hai đứa, và ăn cả con gà đó sẽ chết cả nhà cả ổ nhà mày…ày. Cha tiên nhân ông nội, ông ngoại, ông dại, ông khôn, đồng môn chi rễ nhà mày nhá!..."


Chửi chán mỏi miệng rồi mẹ Đốp về nhà vớ cái ấm rót nước chè tươi ra uống. Uống cho nó đỡ khan giọng rồi ngày mai, ngày kia bà lại chửi nữa. Chửi cho cái đứa nào ăn trộm gà chết một đời cha, chết ba đời con, đẻ non đẻ ngược, chân ra trước đầu bước ra sau. Cứ như thế ba ngày liền cứ vào cái giấc người đi chợ làng bắt đầu ra về thì mẹ Đốp lại ra đúng con đường chạy ngang qua trước đình làng cất tiếng chửi.


(Hùynh Văn Úc)


Sử kiện


BBC phỏng vấn giáo sư Keith Weller Taylor, giảng dạy môn lịch sử Việt Nam tại đại học Cornell, Hoa Kỳ. Theo Keith Taylor: Trước thế kỷ 20, những người mà hiện nay ta gọi là người Kinh hay người Mường đều không bị phân biệt. Tất cả những người này đã cư trú trong một khu vực riêng biệt. Rất nhiều người có vai trò trong lịch sử như Hai Bà Trưng, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Lợi đã ở những vùng mà hiện nay ta gọi là những địa phương người Mường.


Năm 1925, tạp chí Nam Phong đã in hai bài về người Mường. Một là do một người Mường đã viết, bài này không dùng thuật ngữ Mường mà chỉ nói về văn hoá tỉnh Hòa Bình và nói về những người thủ lãnh đạo miền núi được gọi là Quan Lang gồm Hùng Vương, Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn... Quan Lang là tước hiệu của người lãnh đạo trong những địa phương hiện nay ta gọi vùng người Mường.


Cũng qua Taylor: Hơn 9000 người Đông Kinh (Thăng Long) hợp tác với người Minh. Nguyễn Trãi cố thuyết phục họ theo Lê Lợi. 

Người Đông Kinh nhìn Lê Lợi như một kẻ nổi loạn nhà quê.


Quán Văn


Sinh hoạt văn nghệ Quán Văn thay đổi không ngừng. Tiếp nối là những đêm: Từ Công Phụng hát tình ca Trên Vùng Tuổi Mây với Thanh Lan – Vũ Thành An/Hồng Vân/Thế Dung và Những Bài Không Tên – Miên Đức Thắng mạnh bạo với Hát Từ Đồng Hoang. Ban Tam Ca Đông Phương. Các nhạc sĩ Du Ca như Ngô Mạnh Thu/Diễm Chi, Giang Châu, Nguyễn Quyết Thắng, Nguyễn Hữu Nghĩa cũng ra quân trình làng. Có những đêm thơ như đêm ra mắt thi phẩm Đêm Việt Nam của Đỗ Qúy Toàn. 


Trịnh Công Sơn cũng đã thực hiện xuất hát một mình trước khi có Khánh Ly. Anh hát những ca khúc trong Thần Thoại, Quê Hương và Thân Phận. Như đã có lần nhắc đến, đây là những ca khúc mang tính triết lý sâu đậm về con người và cuộc sống. Có nhìn thấy cái nhân dáng gầy gò của TCS ôm đàn hát những ca khúc mình với giọng thống thiết mới thấm cảm qua từng câu từng chữ, cái thân phận nhỏ nhoi, mong manh của kiếp người vô lượng.

Như thế, Quán Văn lúc nào cũng đông vui. Nhưng phải đợi đến sự kết hợp lạ thường diệu vợi giữa Trịnh Công Sơn và Khánh Ly, Quán Văn mới trở nên một hiện tượng và mang dấu ấn rõ rệt về các sinh hoạt văn nghệ thời thượng. 


nhom_quan_van_2

Quạn Văn, Sàigòn 1967, từ trái hàng đứng: Hoàng Ngọc Tuấn, Hà Tường Cát, Hoàng Xuân Sơn, hàng ngồi: Hoàng Xuân Giang, Trần Đại Lộc


(Hoàng Xuân Sơn)


Một số địa danh bị viết sai ở miền Nam 


Việc viết sai địa danh tỏ ra nghiêm trọng vì tính chất chính thống của nó. Nó gây cản trở công việc nghiên cứu lịch sử và địa lý. Đặc biệt, viết sai như thế vi phạm tính chính danh của địa danh, dẫn đến hàng loạt hệ luỵ khác. Chuyện viết sai địa danh hay là các biến thể của cùng một địa danh vốn đã có từ lâu đời do rất nhiều lý do như: cách dùng từ địa phương, âm địa phương, âm do người nước ngoài đọc/phiên âm, kị huý, viết sai chính tả, lỗi in ấn, v.v.

Biến thể của địa danh thường do biến âm (đọc trại, đọc chệch) của cùng một địa danh do ngữ âm địa phương hoặc do kỵ huý và dẫn đến một ít thay trong chữ viết. Ở các trường hợp biến thể địa danh này, chỉ có âm thay đổi một ít còn nghĩa thường không đổi, nên được ghi cùng mặt chữ Nho. Tuy nhiên, khi đọc hoặc phiên âm ra chữ quốc ngữ thì phải dùng đúng ngữ âm địa phương. Chẳng hạn: 平政村 phải đọc/ phiên âm là “Bình Chánh thôn” (nay thuộc Bình Chánh) chứ không thể là “Bình Chính thôn”.
Khác với trường hợp biến âm địa danh nói trên, các trường hợp viết âm địa danh sai lệch nhiều hoặc ít mà dùng chữ Nho khác để ghi địa danh được xem là viết sai địa danh. Đây là lỗi cần phải sửa chữa, mặc dù nó diễn ra rất phổ biến từ xưa tới nay.


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Đời là... cái đinh
Tình là... cái que
Bố vợ là... con gà què
Ngo nghoe anh đập chết

(Jap Tiên sinh)


Tứ thời bát tiết 


Cuối năm, Nguyễn Khuyến được anh hàng thịt hàng xóm góa vợ mang sang biếu bát tiết canh và đôi bồ dục để xin câu đối Tết:

Tứ thời bát tiết canh chung thủy

Ngạn liễu gò bồ dục điểm trang


Cụ Nguyễn Khuyến phóng bút hai câu tả cảnh xuân với liễu bên gò cỏ bồ. Nguyễn Khuyến ghép chữ thứ 4 và 5 ở câu trên và dưới ra “tiết canh” và “bồ dục” để đối với anh hàng thịt.

Tứ thời bát tiết canh chung thủy

Ngạn liễu gò bồ dục điểm trang


Theo chữ Hán thì đôi câu đối này có một ý nghĩa rất sâu xa, nói lên khát vọng tình yêu còn mơn mởn trong lòng người đàn bà trẻ:

Bốn mùa tám tiết hằng luân chuyển;

Liễu cỏ bên bờ muốn điểm trang.


***

Tứ thời: năm theo âm lịch có bốn mùa. Mỗi mùa ba tháng. 

Năm chia 24 tiết. Môt tháng có hai tiết (đầu tháng, giữa tháng). 

Bát tiết: tám tiết trong một năm: xuân phân, thu phân, hạ chí, đông chí và lập xuân, lập hạ, lập thu lập đông. 


Đêm chia ra năm canh: Canh một vào khoảng từ 7 giờ tối cho đến 9 giờ. Canh hai từ 9 giờ cho đến 11 giờ. Canh ba (giờ Tý canh ba) bắt đầu từ 11 giờ đến 1 giờ sáng.v..v..

Ngày chia làm sáu khắc, bắt đầu từ 5 giờ sáng đến 7 giờ tối.


Từ cua cáy phiếm lược đến sông nước miền Nam 


Hoặc gái Bạc Liêu, trai Triều Châu:

Chờ anh, em hết sức chờ

Chờ cho ến xại (1), lên bờ khùi ui (2)

(1) rau muống (2) nở bông


Tạm hiểu “em” là Bắc kỳ rau muống (như Bắc kỳ rốn tôi), viễn tổ của “em” theo chân chúa Nguyễn vào miền Nam. “Em” là tằng tôn nghĩa là cháu đời thứ mấy mươi hóa thân thành gái Bạc Liêu. Còn mấy ông Tiều, theo sử sách: Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) chỉ định Trần Thượng Xuyên vào Cù lao Phố để sau đấy có người Minh Hương. Dương Ngạn Địch vào miền đồng bằng Cửu Long, kéo theo người Triều Châu hôm nay.

Thế là được thể tầm khảo tôi như con bò nhai lại: 

‘’…Năm 1658, chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần đưa dân vào Mô Xoài trước và sau là Prei Nokor (Sài Gòn). Năm dày chày tháng, Thủy Chân Lạp dần dần thuộc quyền kiểm soát của nhà Nguyễn. Tiếp đến năm 1679, nhà chúa cho Dương Ngạn Địch và thuộc hạ xuống Mỹ Tho, vì vậy ta mới có Mỹ Tho, Vĩnh Long, Bến Tre, Bạc Liêu…’’

Bứt dây động rừng, trăm sự nhờ Dương Ngạn Địch, miền Nam mới có…”rượu rừng” ở Long Thành (vì sợ bị Tây bắt nên vào rừng nấu rượu). Dần dà có đế Cả Cần, Mỹ Tho, đế Gò Đen, Long An, đế Phú Lễ, Bến Tre, v…v…


Nói dối phải tội, trước 75, tôi ngồi trên đường Hiền Vương ăn phỏ gà Hiền Vương mà chả chịu hiểu hai chữ…Hiền Vương vọng văn sinh nghĩa gì? Nay mới ngộ ra. 


Với chúa Hiền Vương, được thể tầm khảo tôi lại dây cà ra dây muống với sử sách:

‘’…Sử ghi năm 1665 chúa Nguyễn Phúc Tần đưa 1000 quân tới Mô Xoài. Sau đó chúa Hiền Vương Nguyễn Phước Tần đưa 1000 người gốc Phú Yên vào lập nghiệp ở vùng đất mới này. Riêng ở Mỹ Tho, năm 1710, theo giáo sĩ Labbé, số người Việt và người Minh Hương lên đến 20.000 người…’’.


Là tửu nhân nên bám như sam với đế Cả Cần, Mỹ Tho. Vì thiên hôn địa ấm, hiểu lơ mơ lỗ mỗ là trong… “tâm trạng” mù mịt vì cứ mịt mù với…bánh bao bà Cả Cần. Bèn mò vào ông Google trong tâm thái bất nghi bất ngộ nhưng…ngộ ra có đế Cả Cần ở Mỹ Tho thật. “Hoa thiên tửu địa”, nôm là trời đất hương hoa người ta cơm rượu, là…nhậu. Dây cà ra dây muống qua đế Bà Điểm, đế Bà Quẹo ở Hóc Môn. Đành dựa vào cụ Vương Hồng Sển: Bà Quẹo bị đọc chệch đi từ Bờ Quẹo, hay Bàu Quẹo.

Bởi chưng từ năm 1698-1731, một số lưu dân từ miền Bắc và miền Trung tới vùng đất này để sinh sống và lập nghiệp. Đầu thế kỷ 19, vùng đất đây vẫn còn nét hoang dã, thậm chí có cả cọp dữ nổi tiếng như “cọp vườn trầu” cùng với nhiều đầm môn nước mọc sum xuê um tùm. Từ đó dân gian đặt cái tên cho vùng đất này là Hóc Môn. Tức là “Hóc hẻm có nhiều cây môn”.


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Bỏ, không chịu học gọi là bác học.


Ẩm thực miền Trung - vùng Bắc Trung bộ


Ẩm thực xứ Thanh


Là vùng địa đầu của miền Trung, ẩm thực xứ Thanh là sự pha trộn giữa sự tinh tế của miền Bắc và hương vị đậm đà của ẩm thực miền Trung. Nhắc đến nem chua, tuy quen thuộc với người dân mọi miền, nhưng nhắc đến đầu tiên vẫn là nem chua Thanh Hóa. Nem chua ở đây được làm từ thịt nạc, bì thái chỉ cùng tiêu, ớt, tỏi và lá đinh lăng. Khi ăn, có thể cảm nhận vị thịt lên men với vị nồng của tỏi và ớt, và mùi hơi hăng của lá đinh lăng khiến nem chua Thanh Hóa trở thành khó quên.


Nem chua Thanh Hóa được gói 

theo hình trụ nhỏ thay vì gói thành 

hình chữ nhật.


Chả tôm, một món ăn nổi tiếng không kém của Thanh Hóa. Chả tôm được làm từ thịt tôm bóc vỏ giã nhuyễn, thịt ba chỉ xay tiêu, hành khô và bọc bởi lớp phở cuốn. Chả được nướng trên bếp than hoa, khi ăn ăn kèm rau sống và nước chấm.


Bánh cuốn xứ Thanh là món ăn mà các tín đồ ẩm thực không bỏ lỡ khi đến với mảnh đất này. Bánh cuốn xứ Thanh có nhân làm từ tôm nõn đánh bắt từ sông Mã, thêm một ít thịt ba chỉ và hành phi phủ lên trên làm cho hương vị của món bánh cuốn thêm vị ngọt lừ, đậm đà mà không món bánh cuốn ở nơi nào có được.


Mắm cáy độc đáo khi thưởng thức ẩm thực ở vùng đất “Tam vương, nhị chúa”, với mùi vị bình dị, dân dã nhưng món ăn này lại có thể khiến những người từng nếm thử nhung nhớ khó quên. Mắm có mùi hăng hăng, nồng nồng, được ủ từ nhiều loại hải sản. Hương vị đậm đà nằm trong lớp mắm ủ màu đỏ thẫm đẹp mắt, khi ăn với rau hay thịt luộc,… càng kích thích vị giác người ăn.


(Khuyết danh)


Rượu đế Gò Đen đệ nhất tửu của đồng bằng sông Cửu Long


Rượu đế Gò Đen còn là phương tiện để biểu hiện sự trân trọng và hiếu khách của người dân Long An khi gặp gỡ, giao lưu với bạn bè gần xa. Rượu Gò Đen đã gắn với tên người, tên đất của quê hương Long An từ bao đời nay, là loại đặc sản mà không ở đâu có được. Rượu được những người nấu rượu có kinh nghiệm lâu năm chưng cất sẽ cho ra hương vị thuần túy đặc trưng nhất, chất rượu cay nồng nhưng không gay, rượu uống vào càng xuống càng thấm, dư vị khó tả, một cảm giác ngòn ngọt đọng nơi đầu lưỡi khiến người yêu rượu nào cũng phải ngất ngây.


Rượu đế Gò Đen có từ thời Pháp thuộc. Thời bấy giờ, thực dân Pháp không cho dân ta nấu rượu hòng độc quyền sản xuất rượu công xi (régie). Vì rượu régie nhạt và không hợp khẩu vị nên dân ta đã lén nấu rượu khác, có mùi vị dễ uống hơn.


(Mekong Delta Explorer)


Gậy gộc


Người ta nói ‘gậy gộc’, ‘gậy’ thì hiểu rồi, còn ‘gộc’?


Sách ‘Đại Nam quốc âm tự vị’ của Huỳnh Tịnh Của giảng: ‘Gộc’ là ‘cây củi có khúc đẩn (?) mà lớn’ và cho ví dụ ‘ông gộc’ là người già cả hơn hết trong một xứ. Có tài liệu giảng ‘gộc’ là ‘đoạn gốc của cây tre, cây vầu có nghĩa là ‘to lớn.

Theo đó, gậy gộc nghĩa là những cây gậy lớn.


(Vũ Tuấn sưu tầm)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Học nghệ thuật kể chuyện gọi là học thuật.


“Cheo Leo”, quán cà phê ‘xưa’ nhất Sài Gòn

Chúng tôi tỏ ý về sự chật hẹp của quán Cheo Leo, phục vụ cà phê một ngày không được nhiều khách. Chị Sương mỉm cười, nhỏ giọng: “Ðắp đổi qua ngày là gia đình chúng tôi mừng rồi. Khách tới uống cà phê ở quán này là bà con lối xóm không hà, ít khi có khách từ xa tìm tới như mấy chú. Chẳng thể so sánh với thuở trước, thời Việt Nam Cộng Hòa đó. Cha tui biểu thời đó quán. Cheo Leo để máy ca hát rộn rã, khách ra vào quán suốt ngày. Có thời gian quán Cheo Leo mở cửa đón khách từ 4 giờ sáng tới 10 giờ đêm mới hết khách, đông nhứt là giới sinh viên học sinh. Bây giờ tui còn gặp lại mấy người vào quán là khách từ thuở đó, khi là học sinh trường Pétrus Ký trường Chu Văn An. Nay mấy người đó đều là những ông già trên dưới sáu bảy chục tuổi.”


Tới quán Cheo Leo, chúng tôi ngùi ngùi nhớ lại một thời đã qua. Người bạn đặc biệt nhắc nhớ Sài Gòn ngày xưa, các bác tài sáng sớm chở vợ con trên xe xích lô máy, tới quán tiệm hủ tíu và cà phê bình dân. Ăn uống xong xuôi chở vợ con về, các bác tài mới bắt đầu một ngày chạy xe chở khách. Hầu hết quán tiệm bình dân Sài Gòn thuở ấy pha cà phê bằng vợt, như quán Cheo Leo còn tồn tại đến hôm nay. Quán Cheo Leo càng làm xao lòng những khách hoài xưa, giữa vô số quán tiệm cà phê đủ kiểu hiện đại, mọc lên như nấm sau cơn mưa ở Sài Gòn.


(Nguyễn Đạt)


Tiểu sử
Nguyễn Đạt sinh năm 1945 tại Vĩnh Tường, Vĩnh Yên, Bắc Việt. Hiện ở Đơn Dương, Đà Lạt. 

Ông là cháu nhà văn Nguyễn Mạnh Côn
Tác phẩm

Hiện viết truyện ngắn cho riêng báo mạng Tiền Vệ và Khởi Hành.


Tên 134 bản nhạc trong một bài thơ


Có ai Thương về miền Trung 

Quê nghèo sỏi đá khốn cùng điêu linh

Lòng như Khúc hát ân tình

Trãi dài Quê mẹ nắng bình minh vui


(Sưu tầm từ VMQH)


Hui nhị tỳ


Đi trên vỉa hè phố Bùi Chu đến góc Bùi Chu - Bùi thị Xuân bạn bỗng nghe một cảm giác là lạ dưới chơn. Vỉa hè đất thịt bằng phẳng bỗng gập ghềnh và làm cho tiếng giày của bạn vang lên. Nhìn xuống, bạn mới nhận ra dấu vết của một mả vôi trám cả bề rộng khá lớn của vỉa hè.

Ty kiều lộ chính đô thành phá ngôi mộ nầy, đã khổ sở trước sức kháng cự của chất ô dước nên thối chí không phá sát góc. Nhờ thế ta mới biết được rằng thành phố của ta xây cất trên một bãi tha ma minh mông.


Ở đâu cũng có mồ mả hết, đó là chỉ nói đến những ngôi mả vôi ô dước kiên cố, chớ nếu kể thêm mả đất thì chắc không một thước vuông thổ cư nào mà ở dưới không nghỉ yên một bộ xương nhỏ.

Ở đâu cũng có mồ mả hết, nhứt là Ô Ma. Người ta nói Ô Ma tức là “Phía vũng lầy” (Aux mares) của tiếng Pháp.


Sao ta chôn xác người ở xóm vũng lầy? Thật là khó hiểu. Vì không cắt nghĩa trôi nên đồng bào miền Bắc đùa rằng Ô Ma tức là ngoại ô có nhiều ma, bằng cớ là mả mồ lểnh nghểnh ở đây.


Nghĩa trang Hóa An - Phước Kiến. Ảnh: Phạm Hoài Nhân.


Bạn nào có ờ Sài Gòn đều nhớ rằng thành ngã bảy, trường P. Ký, nhà thương Từ Dũ đều cất trên bãi tha ma hằng nghìn nấm mộ.


(Bình Nguyên Lộc)


Sài Gòn: Hành trình ẩm thực 


Đến khoảng cuối thập niên 60, bò viên bắt đầu thay đổi hình dạng tại một vài nơi, như trong hẻm gần rạp Đại Đồng trên đường Cao Thắng hoặc rạp Cathay trong Chợ Lớn hay khu Nguyễn Thiệt Thuật, Trần Quí Cáp. Nó trở lên to lớn hơn trước. Khi ăn người bán phải cắt ra làm tư mới bỏ vừa miệng.  Một thời gian ngắn sau, nền bò viên trở nên phát triển mạnh mẽ, do đó tạo nên sự cạnh tranh khốc liệt. Muốn cạnh tranh thì cần thêm thắt, chế biến. Từ đó, từ một chén có “size” nhỏ như chén ăn cơm đã tiến lên thành một tô bò viên với phần tăng cường của lòng bò như: tim, gan, phổi, lá lách, lá sách, tổ ong, bao tử,… vv… tùy theo sự lựa chọn của khách hàng, và có thể ăn với hủ tíu hay mì. Nước lèo của bò viên do đó đã thay đổi hẳn mùi vị so với trước kia, có phần nặng nề hơn do các chất tiết ra từ lòng bò.


Hàng chục năm sau trở lại Sài Gòn, những viên bò viên hình như có vẻ… teo lại, nước lèo trở nên ngọt gắt do bột ngọt và đường.  Những tay làm bò viên chuyên nghiệp thời xưa, lớp thì già nua, lớp đã ra người thiên cổ.  Đám con cháu sau này với nền “kinh tế thị trường” chẳng còn giữ được những điều cha truyền, con nối để pha chế tùy ý. Không những vậy, rất nhiều tay ngang từ các tỉnh kéo vào Sài Gòn nhẩy ra bán bò viên – hoặc một số món khác – với sự biến chế, thêm thắt lung tung khiến khách muốn tìm về quá khứ rất ư thất vọng.


(bút ký Trường Kỳ 2)


Tận thu lòng dạ thế gian - 2

 
Nghe xong, vua cười nói : 
- Nếu vậy, nhà bác đây là sang trọng bậc nhất, mà nghề của bác cũng vẻ vang bậc nhất. Câu đối của bác nếu dán lên cũng hay bậc nhất, việc gì mà lại kêu là hèn.
Rồi vua gọi lấy giấy bút, đề giùm cho một đôi câu đối như sau : 
Ý nhất nhung y, năng đảm thế gian nan sự
Đề tam xích kiếm, tận thu thiên hạ nhân tâm


Nghĩa là : 
Khoác một áo bào, đảm đang khó khăn thiên hạ 
Cầm ba thước kiếm, tận thu lòng dạ thế gian


(*) theo dân gian truyền khẩu tích này ở làng tên Nôm là Kẻ Noi,

tên “tự” là Cổ Nhuế với nghề hốt phân, đổ xe thùng ở Hà Nội.


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Ô kìa có một cánh diều .
Diều mà có gió thì diều sẽ bay


(Jap Tiên sinh)


Cơm tấm Sài Gòn, món ăn của mọi phận đời


Ăn cơm tấm mà không ngồi quán xá vỉa hè, không hít làn khói mịt mù cuộn theo mùi thơm thịt nướng, không có ly trà đá mát lạnh uống kèm, không nghe ồn ả âm thanh phố xá, liền thấy chưa tròn, lại thao thiết nhớ hương vị cơm tấm Sài Gòn…


Nếu bạn hỏi, tới Sài Gòn ăn gì, thì tôi không cần suy nghĩ mà trả lời ngay: Cơm tấm. Vì sao ư? Một minh chứng hùng hồn là năm 2012 cơm tấm được CNN nhận xét là món ăn hè phố hấp dẫn. Cũng trong năm đó, tổ chức Kỷ lục châu Á xác nhận cơm tấm Sài Gòn là “thức ăn mang giá trị ẩm thực của khu vực”. Mà dù không có những ghi nhận đó, thì cơm tấm luôn là nỗi nhớ xuyến xao cho những ai từng đặt chân đến mảnh đất phồn hoa đô hội này.


Bạn có thể ăn cơm tấm ở khắp nơi trên mọi miền đất nước, nhưng ăn cơm tấm tại Sài thành bạn mới cảm nhận hết phong vị, hồn cốt của món ăn này.


(Trần Văn Đạt)


Chữ nghĩa làng văn


Tố Như


Sáng hôm đó tôi đến gõ cửa sớm nhà Giáo sư Võ Thu Tịnh ở Paris. Tác giả nhiều sách giáo khoa miền Nam. “Bác Tịnh ơi, tra giùm với cháu chữ Tố Như “. Giáo sư Võ Thu Tịnh ngẩn người: Tố Như là tên tự Nguyễn Du tra làm gì ? 

Nhưng rồi bác Tịnh cũng tra tự điển Thiều Chửu và các tự điển khác: Tố là tơ trắng, là người phẩm hạnh cao quý, Như là như thế, như vậy. Vậy thì câu: Bách tri tam bách dư niên hậu, Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như, chỉ có nghĩa: Ba trăm năm lẽ nữa, thiên hạ ai người khóc người phẩm hạnh cao quý như nàng Tiểu Thanh.


Thì ra năm 1804 Nguyễn Du làm tri phủ Thường Tín, vợ mất, tìm về Cổ Nguyệt Đường, mong gặp Hồ Xuân Hương để nối lại duyên xưa, thì Hồ Xuân Hương đang làm lẽ Tổng Cóc Nguyễn Công Hoà. Nên Nguyễn Du đứng bên song cửa Cổ Nguyệt Đường viết bài Độc Tiểu Thanh Ký gửi Hồ Xuân Hương. 


Vì vậy Tố Như không phải tên tự Nguyễn Du


Nhà báo Lê Đình Điểu


Lê đình Điểu từ Nguyễn Trãi (Hà Nội), đổi qua Chu văn An Di cư.

Năm 1954, di chuyển vào Nam, Trường Chu văn An phải học nhờ trường Petrus Ký, đường Cộng Hòa Saigon , vào buổi chiều.

Năm 1955, Chu văn An có cơ sở riêng : đó là một kiến trúc cũ , ba tầng lầu, nằm đằng sau trường Petrus Ký , cạnh sân vận động và thư viện.

Muốn vào trường Chu văn An, phải dùng đường Trần Bình Trọng.

Về sau, Bộ Giáo dục cho xây thêm một dẫy nhà ngang cho các lớp Nhị A, Nhất A-1, Nhất A-2 và...nhà của bác Ba Tất , trách nhiệm vệ sinh của trường , cũng là chủ quán nước , chỉ bán cho học sinh nhà trường. Bác có bí danh là : Ba Bí Tất.


Phụ bản của người góp nhặt

Năm tôi (Lê Thiệp) lên Chu Văn An, lớp Đệ Tam B3 của tôi nằm ở cuối dãy nhà ngang sát bên hàng rào, từ cửa sổ có thể ngó sang trường Petrus Ký.  Lúc đó, căn cứ của bác Ba Bít Tất là một căn phòng nhỏ tối tù mù ở sát bên lớp tôi.  Cái gọi là căng tin đó xem ra cũng bèo nhèo nhếch nhác y như ông chủ của nó. Bác Ba Bít Tất, ông ấy người ngợm ra sao ? Không có chữ nào mô tả đúng hơn là chữ Lý Đình Dù.  Người thì thấp, thân thể của ông chỉ là một nhúm, mắt  kèm nhèm, dáng đi lết bết, lúc nào cũng cầm một chùm chìa khóa không biết để làm gì.

(Bác Ba Bí Tất – nhà báo Lê Thiệp)


Kiến trúc mới , giống như cái đỉnh của chữ T- hoa, mà hành lang của trường đâm thẳng vào lớp Nhất A-1.

Lớp Nhị-C duy nhất của trường , được xây sau nữa , là một kiến trúc nằm thấp hơn là mặt hành lang , hình vuông , nhỏ cỡ 6x6 thước vuông là cùng.

Trò Lê đình Điểu, Nguyễn hải Bằng, Nguyễn hải Long , ...trụ trong cái lớp nhỏ, nóng đó.

Và ngay lập tức, Lê Đình Điều đã nổi tiếng làm bích báo ; rồi trưởng ban Báo chí & văn nghệ toàn trường.


Thế này : Lê đình Điều cười cười ngồi xuống bàn, chỉ 20 phút sau, xong một bích báo đủ món ăn chơi : văn, thơ, kịch , hí họa...


(Nguyễn Đức An)


Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ


Rượu kia ai chế ra mày
Uống xong một cuộc tan ngay nghìn sầu


(Đỗ Phủ)


***

Phụ đính 


Vào hè nói dóc chuyện La ve (La de)


Các bars, các quán nhậu cũng tùy điệu nghệ với các ông Thầy, ông Xếp, đàn Anh ... mà điệu nghệ dành chai La De Trái thơm cho người mình muốn nâng bi, ca tụng hay ca bài con cá. Cá nhơn tui đây, dân La De thứ thiệt, thế mà khi đi nhậu vẫn được bạn hàng và nhiều khi cả nhơn viên (cho biết khi cái dỏm trở thành huyền thoại thì cái dỏm trở thành cái thiệt) thương tình tặng một chai Trái Thơm. Nhưng cũng phải ngậm miệng khen ngon và cám ơn các cảm tình dành riêng ấy, và vì huyền thoại đã đến hồi quyết liệt, làm vỡ « mộng ban đầu », e có thể « lãnh thẹo ».

 

Huyền thoại vẫn dai dẳng đến sau 30 tháng Tư, dân Bộ đội, hay người Hà Lội cũng bị huyền thoại Trái Thơm. Nhiều tay sao vàng bảng đỏ, nón cối dép râu, cũng chạy vào Văn phòng ông Giám Đốc, (sau Tết 1975, tôi được bổ nhiệm làm Giám Đốc Thương mại.) làm quen, và xin ông GĐ đặc biệt « tặng không » vài chai Trái Thơm, thưởng thức Bia Trái thơm, «cho biết». Tội nghiệp, rất nhiều tay vượt Trường Sơn chỉ muốn uống Coca Cola « cho biết » (Tiếng Tây có thành ngữ « pour ne pas mourir idiot » - để khỏi chết ngu đần). Vì ta là quân chiến thắng nên chỉ xin thôi, và chỉ nhận quà cáp, của tặng, chứ không có mua bán gì cả.


Bực mình. Suốt thời gian từ ngay những ngày đầu Quân Quản K9, tôi tốn rất nhiều thì giờ vì những cái « ghé thăm, tham quan » và « xin uống Coca Cola và Bia Trái thơm » cho biết, Nhưng Nhà máy Bia Hà Nội vẫn nói phét là to gấp 5 lần nhà máy các anh. (Nhà máy Bia Hà Nội là Nhà máy Bia Hommel cũ, công xuất không bằng một phần mười nhà máy Sàigòn chỉ biết làm Bia Hơi nhạt như nước bọt). Tôi bực mình vì cái láo khoét ấy, nên nhiều khi cũng bực mình và gắt gỏng. 


Qua ngày Thống Nhứt (Tháng Bảy 1976) tôi bị bắt và bị bỏ tù (4 năm, vì tội Phá hoại nền Kinh tế Xã hội chủ nghĩa), họ có trách tôi vế cái hách dịch của tôi. Tôi lặng thinh không trả lời. Biết rằng trước sau gì mình cũng đi tù, nên tôi vẫn tiếp tục đi giầy, áo vẫn bỏ vào quần, vẫn đi xe hơi (Peugeot 504), máy lạnh, tài xế, tôi không đi họp tổ công nhơn, không sanh hoạt tổ phường, .... , tổ xóm nào cả, tôi chỉ không mang cravatte cho nó « bình dân » tí thôi. Tôi là một Giám Đốc một Hãng với 4000 công nhơn, tôi chỉ họp làm việc với Ban Quân Quản K9 là Cơ quan quản lý và Bộ Kinh tế thôi, vì đấy là những cơ quan quản lý Công ty tôi. 


Nguyên tắc ấy tôi có nói thẳng với các cán bộ đến làm việc với tôi, và đã được chấp thuận. Ngày nay tôi vẫn không tiếc, vẫn hãnh diện vì vẫn giữ cái tác phong người đàng hoàng ấy, trong thời nhiễu nhương ấy.


(Phan Văn Song)


thaysong 3

Phan Văn Song sanh ngày 7-7-1942, nơi chôn nhao cắt rống của là Xóm Vạn Chài, vào hẻm 148 đường Trần Quang Khải (hẻm nằm sau đình Thành Công là một Rạp Hát Bộ, xế bên kia đường là rạp Ciné Văn Hoa). Nhà ở số 8. Quê hương ba mệ t. ở Huế. Quê nội làng Mậu Tàu, huyện Phú Vang, Thừa Thiên,

Sang Pháp du học. Năm 71, về Sài Gòn vào BGI, chức vụ Directeur Marketing. Năm 75 xập tiệm. Đi cải tạo 4 năm, ra tù bị trục xuất đi Pháp. Tác giả Phan Văn Song mất ngày 8 tháng 11 năm 2021.


 Mời Xem ;


https://nhungnguoibanspsg.blogspot.com/2026/11/chu-nghia-lang-van-ky-111-2026-n-k-phi.html


Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét